দেৱীক পৰম ঐশ্বৰিক শক্তি হিচাপে উপাসনা কৰাকে শাক্তধৰ্ম বোলা হয়। ই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ হিন্দু পৰম্পৰাসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ পুৰণি, গভীৰ দেৱী-পৰম্পৰা, আৰু অসম ইয়াৰ অন্যতম কেন্দ্ৰভূমি। এই ধৰ্মৰ মূল কেন্দ্ৰ হ’ল গুৱাহাটীৰ ওপৰত থকা নীলাচল পাহাৰৰ কামাখ্যা মন্দিৰ। দেৱী সতীৰ খণ্ডিত দেহৰ অংশ য’ত য’ত পৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, সেই ৫১খন শক্তিপীঠৰ ভিতৰত কামাখ্যাক অন্যতম প্ৰাচীন আৰু শ্ৰেষ্ঠ পীঠ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। দেৱীৰ এই উপাসনা-পদ্ধতিয়ে ঐতিহাসিক যুগৰ আগৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে উপত্যকাটোৰ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাক এক বিশেষ ৰূপ দি আহিছে।
সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত শাক্তধৰ্মক বহলভাৱে দুটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। এটা হ’ল শ্ৰীকুল, যিটো সৌম্য ত্ৰিপুৰা সুন্দৰীৰ পৰিয়াল আৰু দক্ষিণ ভাৰতত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বেছি। আনটো হ’ল কালিকুল, যিটো উগ্ৰ কালীৰ পৰিয়াল আৰু ই পূব তথা উত্তৰ-পূব ভাৰতত প্ৰভাৱশালী। অসম স্পষ্টভাৱে এই দ্বিতীয়টো, অৰ্থাৎ কালী-কেন্দ্ৰিক ধাৰাটোৰ অন্তৰ্গত। ইয়াত দেৱীক তেওঁৰ শক্তিশালী আৰু ভয়ংকৰ ৰূপত পূজা কৰা হয়, আৰু এই পূজাত পূবৰ পৰম্পৰাৰ শক্তিশালী তান্ত্ৰিক প্ৰভাৱ দেখা যায়।
এক প্ৰাচীন আৰু স্তৰীভূত বিশ্বাস
কামাখ্যাৰ বিষয়ে কৰা ধ্ৰুপদী অধ্যয়ন অনুসৰি, সংস্কৃতকৃত শাক্ত উপাসনাৰ তলত এক অতি পুৰণি বিশ্বাস প্ৰবাহিত হৈ আছে। এয়া হ’ল এক অনা-আৰ্য মাতৃ-দেৱী আৰু উৰ্বৰতাৰ পূজা। এই ধৰণৰ পূজা এই অঞ্চলৰ থলুৱা তিব্বত-বৰ্মী জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত আছিল। মন কৰিবলগীয়া যে এই পৰম্পৰাই নিজেই এই স্মৃতি সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে। কালিকা পুৰাণ আৰু যোগিনী তন্ত্ৰ উভয়তে স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে যে কামাখ্যা পীঠৰ ধৰ্ম কিৰাত মূলৰ, অৰ্থাৎ ই ব্ৰাহ্মণ্যবাদী মূলধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে পাহাৰ আৰু অৰণ্যৰ লোকসকলৰ ধৰ্ম। পৰম্পৰা অনুসৰি, এসময়ত গাৰো, কোচ, ৰাভা আৰু অন্য সম্প্ৰদায়ে এই পাহাৰত পূজা কৰিছিল, আৰু এই দেৱীক এক অতি পুৰণি জনজাতীয় মাতৃ-দেৱীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰিছিল। সময়ৰ লগে লগে এই স্তৰটো ব্ৰাহ্মণ্য হিন্দু ধৰ্মত জাহ যায় আৰু ইয়াক এক পৌৰাণিক বংশাৱলী প্ৰদান কৰা হয়।
এই ব্যাখ্যা অনুসৰি অসমৰ শাক্তধৰ্ম কোনো শূন্য ভূমিত বাহিৰৰ পৰা জাপি দিয়া পৰম্পৰা নহয়। বৰঞ্চ ই এক সংমিশ্ৰণ, য’ত এগৰাকী থলুৱা দেৱীক সংস্কৃত ৰূপত নতুন সাজ পিন্ধোৱা হৈছে। কামাখ্যাৰ গৰ্ভগৃহত থকা সেমেকা শিলাখণ্ডৰ ফাঁটটোৱে ইয়াক ব্যাখ্যা কৰা যিকোনো শাস্ত্ৰতকৈ পুৰণি। গৰ্ভগৃহত কোনো মূৰ্তি নাই। তাৰ পৰিৱৰ্তে, শিলৰ মাজত থকা এক প্ৰাকৃতিক ফাঁটক পূজা কৰা হয়, যাক এটা ভূগৰ্ভস্থ নিজৰাই সেমেকাই ৰাখে। এই ফাঁটটোক দেৱীৰ যোনি বুলি গণ্য কৰা হয়। কিংবদন্তি অনুসৰি, খণ্ডিত সতীৰ যোনি এই ঠাইতেই পৃথিৱীত পৰিছিল। এই কিংবদন্তিয়েই প্ৰাচীন পীঠখনক সৰ্বভাৰতীয় দেৱী-ভূগোলত স্থান দিছে। সেয়েহে অসমীয়া শাক্তধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা কোনো একক ঘটনা নহয়, বৰঞ্চ ই এক স্তৰীভূত প্ৰক্ৰিয়া। কামাখ্যাৰ খোদিত দেৱালসমূহত দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপ শিলত ধৰি ৰখা হৈছে।
অসম কেৱল দেৱী উপাসনাৰ কেন্দ্ৰই নাছিল, ই দেৱীৰ শাস্ত্ৰ ৰচনাৰো স্থান আছিল। কালিকা পুৰাণ আৰু যোগিনী তন্ত্ৰ পূবৰ শাক্ত আৰু তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ দুখন মুখ্য গ্ৰন্থ। এই দুয়োখন গ্ৰন্থ এই দেশতে ৰচনা কৰা হৈছিল বুলি ধৰা হয়, আৰু এই গ্ৰন্থসমূহে কামাখ্যাক দেৱীৰ জগতৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত স্থাপন কৰিছে। বিশেষকৈ কালিকা পুৰাণক এই পীঠৰ মুখ্য আচাৰ-বিধিৰ হাতপুথি হিচাপে গণ্য কৰা হয় আৰু ইয়াৰ ৰচনাকাল সাধাৰণতে দশম শতিকা বুলি অনুমান কৰা হয়।
নীলাচল পাহাৰত দেৱীক অকলশৰে পূজা কৰা নহয়, বৰঞ্চ বিভিন্ন ৰূপৰ এক চক্ৰ হিচাপে উপাসনা কৰা হয়। শাক্ত তন্ত্ৰৰ দহগৰাকী মহাবিদ্যা, অৰ্থাৎ "মহাজ্ঞান"ৰ প্ৰতিগৰাকীয়েই ইয়াত উপস্থিত। ইয়াৰে কেইবাগৰাকীৰ বাবে মূল মন্দিৰৰ চাৰিওফালে নিজা নিজা মন্দিৰ আছে। এইসকল হ’ল কালী আৰু তাৰাৰ পৰা ত্ৰিপুৰা সুন্দৰী, ভুৱনেশ্বৰী, ভৈৰৱী, ছিন্নমস্তা, ধূমাৱতী, বগলামুখী, মাতংগী আৰু কমলা। একেটা পাহাৰতে দহগৰাকী মহাবিদ্যাৰ সমাৱেশ এক বিৰল ঘটনা, আৰু ই কামাখ্যাক দেৱীৰ বিভিন্ন স্বৰূপৰ এক সম্পূৰ্ণ মানচিত্ৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰে। ইয়াত দীৰ্ঘদিন ধৰি ছাগলী আৰু ম’হ বলি দিয়াৰ প্ৰথা চলি আহিছে, যাক পৰম্পৰাগতভাৱে দেৱীয়ে গ্ৰহণ কৰা অৰ্ঘ্য বুলি ভবা হয়, যদিও মাইকী জন্তু বলি দিয়াটো প্ৰথাগতভাৱে নিষেধ। এই পূজা-পাতলত মুকলি, শাস্ত্ৰীয় উপাসনাৰ "দক্ষিণাচাৰী" পথ আৰু তান্ত্ৰিক সাধকৰ গোপন "বামাচাৰী" পথ দুয়োটাই অন্তৰ্ভুক্ত।
তান্ত্ৰিক সাধনাৰ কেন্দ্ৰ
অসমীয়া শাক্তধৰ্মৰ আন এক বিশেষত্ব হ’ল ইয়াৰ তান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ, আৰু সমগ্ৰ ভাৰতৰ দেৱী উপাসনাৰ ৰহস্যময়ী ধাৰাৰ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ হ’ল কামাখ্যা। তান্ত্ৰিক সাধকৰ বাবে এই পাহাৰ কেৱল এক মন্দিৰ নহয়, বৰঞ্চ এক শক্তিৰ স্থান, য’ত এই পৰম্পৰাৰ সাধনাসমূহ ইয়াৰ উৎসতে সম্পন্ন কৰিব পাৰি। ই দীৰ্ঘদিন ধৰি সমগ্ৰ উপমহাদেশৰ পৰা কঠোৰ "বামাচাৰী" পথৰ অনুশীলনকাৰী, তপস্বী আৰু সাধুসকলক আকৰ্ষণ কৰি আহিছে, যাৰ বাবে ঋতুমতী দেৱীৰ এই পীঠ সাধনাৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষেত্ৰ। ইয়াত ৰচিত উপত্যকাৰ শাক্ত গ্ৰন্থসমূহ কেৱল ভক্তিৰ গ্ৰন্থই নহয়, বৰঞ্চ এই সাধনাৰ হাতপুথিও।
এই পৰম্পৰাৰ ৰাজহুৱা ৰূপটো হ’ল বাৰ্ষিক অম্বুবাচী মেলা, য’ত দেৱী ঋতুমতী হয় বুলি বিশ্বাস কৰা দিনকেইটাত লাখ লাখ লোক পাহাৰলৈ আহে। সেই সময়ত গৰ্ভগৃহ বন্ধ ৰখা হয় আৰু পিছত দেৱীৰ আশীৰ্বাদ হিচাপে ৰঙা দাগ লগা কাপোৰ বিতৰণ কৰি পুনৰ খোলা হয়। সেই উৎসৱৰ সময়ত আৰু গোটেই বছৰ ধৰি কামাখ্যা এক বন্ধ অতীতৰ কীৰ্তিচিহ্ন হৈ নাথাকি তান্ত্ৰিক সাধনাৰ এক সক্ৰিয় কেন্দ্ৰ হৈ থাকে। পণ্ডিত হিউ আৰ্বানে (উৎস: The Power of Tantra) এই মন্দিৰক তন্ত্ৰ আৰু ইয়াৰ আধুনিক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নৰ মূল কেন্দ্ৰত ৰাখিছে, আৰু ইয়াৰ ৰহস্যময়ী খ্যাতিক বৰ্তমান সময়ত কেনেদৰে সংৰক্ষণ আৰু পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। ইয়াত শাস্ত্ৰ, ৰীতি-নীতি আৰু স্থান এনেদৰে একত্ৰিত হৈছে যি আন ঠাইত খুব কমেইহে দেখা যায়: কামৰূপ যুগ, নীলাচল পাহাৰৰ মন্দিৰ আৰু অম্বুবাচী উৎসৱে এক অবিচ্ছিন্ন তান্ত্ৰিক পৰম্পৰা গঠন কৰিছে।
সমগ্ৰ দেশজুৰি দেৱীৰ উপাসনা
নীলাচল পাহাৰেই সকলো নাছিল। পূব সীমান্তত সংস্কৃত শাস্ত্ৰসমূহ গৈ পোৱাৰ বহু আগৰে পৰাই দেৱীৰ পূজা কৰা হৈছিল। শদিয়াত, পায়া নদীৰ পাৰত তামৰ ছালেৰে নিৰ্মিত তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ আছিল, যি আছিল "কেঁচা মঙহ খোৱা" দেৱী কেঁচাইখাতীৰ ঘৰ। তেওঁ মধ্যযুগীয় চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱী আছিল, যাক কালিকা পুৰাণত পুৰণি নাম ডিক্কৰবাসিনী বুলি জনা যায়। তেওঁৰ পূজা কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণ্যবাদী নাছিল। তেওঁক জনজাতীয় দেউৰী পুৰোহিতে সেৱা কৰিছিল, যিসকলে আজিও তেওঁৰ ৰীতি-নীতিসমূহ পালন কৰে। একেই উগ্ৰ দেৱীক চুতীয়াৰ পৰা বড়ো-কছাৰী ৰজালৈকে পূবৰ বিভিন্ন ৰাজদৰবাৰত সন্মান জনোৱা হৈছিল। তেওঁ আছিল বহু সিংহাসনৰ এগৰাকী দেৱী।
পশ্চিমতো একেই ধৰণৰ আৰ্হি দেখা গৈছিল। কমতাৰ খেন আৰু তাৰ পিছত কোচ ৰজাসকলে কমতাপুৰ ৰাজধানীৰ কাষত থকা দেৱী কামতেশ্বৰীক তেওঁলোকৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। সেই পশ্চিম সীমান্তত আজিও মাতৃ দেৱীক মহামায়া ধামত পূজা কৰা হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত দেৱীৰ পূজা দুৰ্গা মন্দিৰৰ এক বলয়ৰ মাজেৰে বিস্তাৰিত হৈছিল। উত্তৰ পাৰত দীৰ্ঘেশ্বৰী আছে, যাক দীৰ্ঘদিন ধৰি কামাখ্যাৰ উত্তৰৰ প্ৰতিৰূপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে। উজনিৰ ফালে আহোম ৰজাসকলে প্ৰায় ১৭৪৫ চনত হাতীমূৰাত ইটাৰ দুৰ্গা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, আৰু যোৰহাট চহৰত ইয়াৰ প্ৰধান শাক্ত মন্দিৰটো বুঢ়ী গোসাঁনীৰ থানত আছিল।
পাহাৰবোৰেও একেই কাহিনী নিজৰ ভাষাত কৈছিল। বৰ্তমানৰ মেঘালয়ৰ পূবৰ পৰ্বতমালাত, জয়ন্তীয়া ৰজাসকলে দুৰ্গাক জয়ন্তীয়াসকলৰ দেৱী জৈন্তেশ্বৰী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। নাৰ্টিয়াঙত থকা তেওঁৰ মন্দিৰক ৫১খন শক্তিপীঠৰ ভিতৰত এখন বুলি গণ্য কৰা হয়, য’ত পৰম্পৰা অনুসৰি সতীৰ বাওঁ উৰুটো পৰিছিল। তথাপিও তেওঁক খাছী-প্নাৰ পদ্ধতিৰে পূজা কৰা হয়। তেওঁক কোনো খোদিত মূৰ্তিত পূজা কৰা নহয়, বৰঞ্চ ফুলৰে সজোৱা এজোপা কলপুলিত পূজা কৰা হয় আৰু শেষত নদীত উটুৱাই দিয়া হয়। এই মন্দিৰৰ এক অন্ধকাৰ খ্যাতিও আছিল। ইয়াৰ বেদীসমূহত নৰবলি দিয়াৰ অভিযোগ আছিল, আৰু সেই অভিযোগকে আহিলা হিচাপে লৈ ব্ৰিটিছে ১৮৩৫ চনত ৰাজ্যখন নিজৰ অধীনলৈ আনে।
এইবোৰ বিচ্ছিন্ন লোক মন্দিৰ নাছিল। সমগ্ৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ যুগত দেৱী আছিল ক্ষমতাৰ ধৰ্ম, আৰু তেওঁৰ পীঠস্থান দখল কৰাৰ অৰ্থ আছিল শাসন কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰা। কামৰূপ আছিল শাক্ত দেশ, আৰু কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণে ১৫৬৫ চনত কামাখ্যা মন্দিৰ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰি নিজ ৰাজবংশক সেই শ্ৰেষ্ঠ পীঠৰ সৈতে বান্ধি লৈছিল। টাই মূলৰ আহোম ৰজাসকলো একেই ধৰ্মৰ ওচৰ চাপিছিল। ৰুদ্ৰ সিংহই শাক্ত দীক্ষা লোৱাৰ সংকল্প লৈছিল যদিও সেয়া সম্পন্ন হোৱাৰ আগতেই তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ পুত্ৰ শিৱ সিংহই পৰ্বতীয়া গোসাঁই বংশৰ পুৰোহিত কৃষ্ণৰাম ভট্টাচাৰ্যৰ অধীনত সেই কাম সম্পূৰ্ণ কৰে, আৰু শাক্তধৰ্মক কাৰ্যতঃ ৰাজধৰ্ম হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে নৱ-বৈষ্ণৱবাদৰ এক সম্পূৰ্ণ ভিন্ন সোঁত বৈ আছিল, আৰু দুয়োটা ধৰ্মই কেতিয়াবা উত্তেজনা আৰু কেতিয়াবা সহাৱস্থানৰ মাজেৰে একেলগে চলিছিল। কিন্তু শাক্তধৰ্মই হ’ল একমাত্ৰ ধৰ্মীয় পৰম্পৰা যাক উপত্যকাৰ প্ৰতিখন মহান ৰাজ্যই আঁকোৱালি লৈছিল।