ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা পশ্চিমলৈ বংগৰ দিশে ক্ৰমান্বয়ে ঠেক হৈ পৰে। ভূটান আৰু হিমালয়ৰ পৰা বৈ অহা সোণকোষ, ৰাইডাক আৰু তোৰ্সা আদি নদী আহি ইয়াতেই লগ লাগিছেহি। এই নদীসমূহে অতিক্ৰম কৰা অঞ্চলটোৱেই হৈছে উপত্যকাটোৰ পশ্চিমৰ দুৱাৰমুখ। বংগৰ পৰা উজাই আহিব বিচৰা যিকোনো সৈন্যবাহিনীয়েই এই দুৱাৰমুখ পাৰ হ’ব লাগিছিল। প্ৰাচীন কামৰূপ ৰাজ্য খণ্ডিত হোৱাৰ পিছত পশ্চিম উপত্যকাত গঢ় লৈ উঠা আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্যখনেই পঞ্চদশ শতিকাৰ বেছিভাগ সময় এই দুৱাৰমুখ নিজৰ দখলত ৰাখিছিল। এই ৰাজ্যখন আছিল খেন ৰজাসকলে শাসন কৰা কমতা ৰাজ্য। তেওঁলোকৰ সুৰক্ষিত ৰাজধানীখন ইমানেই বিশাল আছিল যে ইয়াৰ মাটিৰ গড় আজিও বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলজুৰি দেখিবলৈ পোৱা যায়। ১৪৯৮ চনত কমতা ৰাজ্য বংগৰ ছুলতানৰ সৈন্যবাহিনীৰ মুখামুখি হ’বলগীয়া হৈছিল।
দুৱাৰমুখৰ দুৰ্গ
খেনসকলতকৈ কমতা ৰাজ্যৰ ইতিহাস পুৰণি। কামৰূপ খণ্ডিত হোৱাৰ পিছৰ কেইবা প্ৰজন্ম ধৰি পশ্চিমৰ এই অঞ্চলটো কম দিনৰ বাবে শাসন কৰা কেইবাটাও ৰাজবংশৰ হাতলৈ গৈছিল। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ মাজভাগত এই পৰিস্থিতি সলনি হ’ল। সন্ধ্যা নামৰ এজন ৰজাই বংগৰ সৈন্যক পৰাস্ত কৰি কোচবিহাৰৰ সমতলৰ কমতাপুৰৰ এক নতুন দুৰ্গলৈ নিজৰ ৰাজধানী তুলি নি কমতাৰ অধিপতি ‘কমতেশ্বৰ’ উপাধি গ্ৰহণ কৰে। প্ৰায় দুশ বছৰৰ পিছত খেনসকলে এইখন কমতাপুৰৰ সিংহাসনতেই আৰোহণ কৰিছিল।
খেন বংশৰ ৰজা আছিল মাত্ৰ তিনিজন, নীলাধ্বজ, তেওঁৰ পুত্ৰ চক্ৰধ্বজ আৰু শেষৰজন ৰজা নীলাম্বৰ। তেওঁলোকৰ উৎপত্তি ক’ৰ পৰা হৈছিল, তাক লৈ আজিও বিতৰ্ক চলি আছে। পৰৱৰ্তী সময়ত অহা কোচসকলৰ আত্মীয় হোৱাতকৈ তেওঁলোক পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ কোনো থলুৱা জনগোষ্ঠীৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনাই বেছি। অৱশ্যে তেওঁলোকে ক’ৰ পৰা শাসনৰ অধিকাৰ বিচৰা নাছিল, সেই কথা স্পষ্ট। উপত্যকাটোৰ পূৰ্বৰ ৰজাসকলে আটাইতকৈ পুৰণি কিংবদন্তিৰ অসুৰ ৰজা নৰকৰ পৰা নিজৰ বংশ পৰিচয় বিচাৰিছিল। কিন্তু খেনসকলে পৰিচয়ৰ বাবে এনে কোনো দাবী কৰাৰ পৰিবৰ্তে নিজকে মাটিৰ মানুহ স্বৰূপে গঢ়ি তুলিছিল।
তেওঁলোকে দেৱী কমতেশ্বৰীক উপাস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰি ৰাজধানীৰ কাষতেই দেৱীৰ মন্দিৰ স্থাপন কৰিছিল। ৰাজ্যৰ মূল কেন্দ্ৰ আৰু দেৱীৰ মন্দিৰ আছিল একেঠাইতে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে বুজাব বিচাৰিছিল যে দেৱীৰ নামেৰে নামাংকিত তেওঁলোকৰ এই ৰাজ্যখন এখন স্বাধীন ৰাজ্য আৰু তেওঁলোক কাৰো উত্তৰাধিকাৰী নহয়। খেনসকলৰ দিনতেই ৰাজ্যখনৰ সৰ্বাধিক সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছিল আৰু তাৰ লগত সংগতি ৰাখিবলৈ কমতাপুৰক পুনৰ গঢ়ি তোলা হৈছিল। তেওঁলোকে নগৰখন শূন্যৰ পৰা গঢ়া নাছিল, সন্ধ্যাই নিৰ্মাণ কৰা দুৰ্গটোকেই তেওঁলোকে আৰু সবল কৰি তুলিছিল। উপত্যকাৰ দুৱাৰমুখ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈকে নগৰখনৰ নৱ-নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নগৰখনক আৱৰি এটা বিশাল মথাউৰি আৰু এটা বহল খাৱৈ আছিল আৰু তাৰ চাৰিওফালে আছিল মাটি আৰু ইটাৰে সজা গড়। প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাটো কেইবাটাও তৰপত সুৰক্ষিত কৰা হৈছিল।
পূবলৈ চকু দিয়া ছুলতানজন
১৪৯৪ চনত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে পূৰ্বৰ ছুলতানজনক আঁতৰাই বংগৰ সিংহাসন দখল কৰে। তেওঁ প্ৰতিষ্ঠা কৰা ৰাজবংশটোৱে প্ৰায় এটা শতিকা জুৰি বংগ শাসন কৰিছিল। তেওঁক বংগৰ স্বাধীন ছুলতানসকলৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা হয়, আৰু তেনে এজন শাসকে সদায় নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ সুযোগ বিচাৰে। তেওঁ পূবৰ চহকী কমতা ৰাজ্য আৰু তাৰ মাজেৰে উপত্যকালৈ যোৱা পথটোৰ ওপৰত চকু দিছিল। অৱশ্যে এই প্ৰচেষ্টা চলোৱা তেৱেঁই প্ৰথম নাছিল। ১২০৬ চনত বখতিয়াৰ খিলজিয়ে এই বাটেৰেই এটা তুৰ্কী বাহিনী লৈ গৈছিল আৰু সেই বাহিনী পাহাৰতে হেৰুৱাইছিল। ১২৫৭ চনত লখ্নৌতিৰ গৱৰ্ণৰ ইউজবাক আহিছিল আৰু ৰজা সন্ধ্যাই কৃত্ৰিম বানপানীৰ সৃষ্টি কৰাত তেওঁ পথাৰতে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। বংগৰ ইলিয়াছ শ্বাহে ১৩৫৭ চন মানত নামনি কামৰূপৰ কিছু অংশ দখল কৰিছিল যদিও ১৩৬২ চনৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পুত্ৰই সেইয়া পুনৰ হেৰুৱাইছিল। এই দুৱাৰমুখখনে প্ৰতিটো যুগতেই উচ্চাকাংক্ষী লোকসকলক আকৰ্ষণ কৰি আহিছিল, কিন্তু ইয়াক অতিক্ৰম কৰি ভিতৰৰ সম্পদ নিজৰ দখলত ৰাখিব পৰা লোকৰ সংখ্যা আছিল নিচেই তাকৰ।
হুছেইন শ্বাহ নিজে অহা নাছিল। ১৪৯৮ চনত তেওঁ সেনাপতি শ্বাহ ইছমাইল গাজীৰ নেতৃত্বত সৈন্যবাহিনী পঠিয়াইছিল। এটা বিৱৰণী অনুসৰি, এই বাহিনীত চৌবিশ হাজাৰ অশ্বাৰোহী আৰু পদাতিক সৈন্য আছিল আৰু সমান্তৰালভাৱে নদীৰে এখন যুদ্ধৰ নাৱৰ বহৰো আগবাঢ়ি আহিছিল। এই অঞ্চলত নদীয়েই আছিল যাতায়াতৰ ঘাই পথ। প্ৰথম আক্ৰমণতেই কমতাপুৰৰ পতন ঘটা নাছিল। দীঘলীয়া অৱৰোধৰ পিছতো নগৰখনে হাৰ মনা নাছিল। অৱশেষত কেনেকৈ নগৰখনৰ পতন ঘটিল, তাৰ বাবে বুৰঞ্জীসমূহে শচীপাত্ৰ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ মন্ত্ৰীক জগৰীয়া কৰে। ৰাজপ্ৰাসাদৰ এক কেলেংকাৰীৰ বাবে ৰজাই তেওঁৰ পুত্ৰক মৃত্যুদণ্ড দিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ তেওঁ বংগলৈ গৈ ছুলতানৰ সৈন্যক নগৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ গোপন পথ দেখুৱাই দিছিল। অৱশ্যে এই কাহিনীটো বহু পিছত লিখা বুৰঞ্জীসমূহতহে পোৱা যায়।
১৪৯৮ চনত গাজীৰ সৈন্যৰ আক্ৰমণত কমতাপুৰত খেন ৰাজত্বৰ অন্ত পৰে। ৰাজধানীৰ কাষতে থকা দেৱীৰ মন্দিৰটোও ধ্বংস হয়। ১৪৮০ চনৰ পৰা শাসন কৰি অহা ৰজা নীলাম্বৰ বন্দী হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ পৰিণতিক লৈ বিভিন্ন মতৰ সৃষ্টি হয়। ৰজাক আজীৱন কাৰাগাৰত বন্দী কৰি ৰখা হৈছিল, নে নগৰৰ পতনৰ সময়ত তেওঁক হত্যা কৰা হৈছিল, নে তেওঁ পাহাৰলৈ পলাই গৈ নিৰুদ্দেশ হৈছিল, তাক লৈ প্ৰচলিত এই তিনিওটা কাহিনীয়ে প্ৰমাণ কৰে যে আচলতে তেওঁৰ কি হৈছিল সেই কথা কোনেও নাজানে।
নীলাম্বৰৰ পতনত হুছেইন শ্বাহে নিজকে কামৰূপ, কমতা, জাজানগৰ আৰু উৰিষ্যাৰ বিজয়ী বুলি ঘোষণা কৰি মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল আৰু মালদহত শিলত এই বিজয়ৰ কথা খোদিত কৰিছিল। এই বিজয়েই আছিল উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত বংগৰ আধিপত্যৰ সৰ্বোচ্চ শিখৰ।
শ্বাহে ধৰি ৰাখিব নোৱাৰা ৰাজ্য
হুছেইন শ্বাহে এখন ৰাজ্য জয় কৰিছিল সঁচা, কিন্তু তেওঁ সেইখন ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে। তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ দানিয়েলে শাসনকৰ্তা হিচাপে বিজিত অঞ্চলটো শাসন কৰিছিল। ১৫০২ চন মানত এই আধিপত্য পূবে হাজোলৈকে সম্প্ৰসাৰণ কৰা হৈছিল। প্ৰবাদ আছে যে অঞ্চলটো নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ তাত আফগান সৈন্যৰ এটা বসতি স্থাপন কৰা হৈছিল। ধুবুৰীৰ সমীপৰ পানবাৰীত থকা তিনিটা গম্বুজযুক্ত ইটাৰ মছজিদটোৱেই অসমৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদ, আৰু এক জনশ্ৰুতি অনুসৰি ই উপত্যকাটোলৈ কৰা এই অগ্ৰগতিৰেই এক নিদৰ্শন।
তাৰ পিছত উপত্যকাটোৱে বংগৰ সৈন্যৰ সেই একেই দুৰ্দশা কৰিলে, যি ই পূৰ্বৰ আক্ৰমণকাৰীসকলৰ সৈতেও কৰিছিল। ডেৰশ বছৰৰ পিছত মীৰ জুমলাৰ দুৰ্দশাৰ আখ্যানো আছিল তুলনীয়।
যিবোৰ নদীৰে নাৱৰ বহৰ আহিছিল, সেইবোৰত বানপানী অহাত সৈন্যবাহিনীৰ উভতি যোৱা পথ বন্ধ হৈ পৰিল আৰু বংগৰ পৰা অহা খাদ্যশস্যৰ যোগানো ব্যাহত হ’ল। মধ্য অসমৰ সমতলৰ জমিদাৰ বাৰভূঞাসকলে বিদ্ৰোহ কৰি বংগৰ সৈন্যক হাৰাশাস্তি কৰাৰ লগতে সৈন্যৰ চাউনীসমূহ ধ্বংস কৰিলে। হৰূপ নাৰায়ণ নামেৰে এজন ভূঞাৰ নেতৃত্বত তেওঁলোকে ১৫০৯ চনৰ আগতেই দানিয়েল আৰু তেওঁৰ বিষয়াসকলক বন্দী কৰি বধ কৰিলে। প্ৰবাদ অনুসৰি ১৫০৫ চন মানত এই বিদ্ৰোহ হৈছিল আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী দশকটোৰ ভিতৰতেই বংগৰ শাসনৰ অন্ত পৰিছিল। বংগই মাত্ৰ পোন্ধৰ বছৰতকৈয়ো কম সময় এই অঞ্চলটো নিজৰ দখলত ৰাখিব পাৰিলে।
খেন ৰাজ্যৰ ধ্বংসাৱশেষৰ পৰাই বিশু নামৰ এজন নেতাই কোচ আৰু মেচ জনগোষ্ঠীৰ লগতে কন্দলত লিপ্ত হৈ থকা ভূঞাসকলক একত্ৰিত কৰি এখন ৰাজ্য গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁ বিশ্বসিংহ নাম লৈ সিংহাসনত আৰোহণ কৰে আৰু এটা নতুন ৰাজবংশৰ পাতনি মেলে। এই ৰাজবংশটোৱে চাৰি শতিকা ধৰি পশ্চিম উপত্যকা শাসন কৰি বিশ্বসিংহৰ পুত্ৰ নৰনাৰায়ণৰ দিনত ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ শিখৰত উপনীত হয়। ১৬৬৫ চনত তেওঁলোকে পূৰ্বৰ মন্দিৰ ধ্বংস হোৱা গোসাঁনিমাৰিৰ একেডুখৰি মাটিতে খেনসকলৰ দেৱীক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। খেনসকলৰ পতন ঘটিল আৰু তেওঁলোকৰ দুৰ্গ কেতিয়াও পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা নহ’ল, কিন্তু ৰাজ্যখন আৰু ইয়াৰ দেৱী হৈ ৰ'ল কোচৰো আপোন।
