পৌৰাণিক যুগত সমগ্ৰ উপত্যকাখনৰ নাম আছিল প্ৰাগজ্যোতিষ। সেই দেশৰ ৰজাৰ ৰাজধানী আছিল আজিৰ গুৱাহাটীৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত। এই আখ্যান সেই একেখন দেশৰে আনটো মূৰৰ। গুৱাহাটীৰ পৰা প্ৰায় দুশ কিলোমিটাৰ উজাই গৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰত আছিল আন এখন চহৰ, য'ত শাসন কৰিছিল সুকীয়া এজন ৰজাই। সেই চহৰৰ নাম আছিল শোণিতপুৰ, আজিৰ তেজপুৰ, অৰ্থাৎ তেজৰ নগৰ। তেজপুৰৰ অন্যতম পাহাৰটো হ'ল অগ্নিগড়, অৰ্থাৎ জুইৰ গড়। এই দুয়োটা নামৰ আঁৰত লুকাই আছে এটাই কাহিনী, যিটো এই চহৰখনে আজিও বুকুতে সাঁচি ৰাখিছে। কাহিনীটোৰ আৰম্ভণি হয় এগৰাকী যুৱতীৰ পৰা, যি সপোনত দেখা এজন অচিনাকি যুৱকৰ প্ৰেমত পৰে। আৰু ইয়াৰ সামৰণি পৰে দুজন সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দেৱতাৰ মাজত হোৱা এখন ভয়ংকৰ যুদ্ধেৰে।
এটা সপোন আৰু জুইৰ গড়
সেই শোণিতপুৰৰ ৰজা আছিল বাণাসুৰ, মহান বলি ৰজাৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ। বাণাসুৰৰ আছিল এহেজাৰখন হাত। তেওঁ আছিল শিৱৰ পৰম ভক্ত। তেওঁৰ ভক্তি ইমানেই গভীৰ আছিল যে স্বয়ং মহাদেৱেও তেওঁক কোনো কথাতে নিৰাশ কৰিব পৰা নাছিল। প্ৰবাদ আছে যে শিৱই যেতিয়া তাণ্ডৱ নৃত্য কৰিছিল, তেতিয়া বাণাসুৰেই নিজৰ এহেজাৰখন হাতেৰে বাদ্য বজাই তাল ধৰিছিল।
এই একনিষ্ঠ ভক্তিৰ বলতেই ৰজাই শিৱৰ পৰা এনে এটা বৰ বিচাৰিলে, যি সাধাৰণতে এনে কাহিনীবোৰত অত্যাচাৰীৰ পতন মাতি আনে। তেওঁ মহাদেৱক নিজৰ ৰাজ্যৰ পহৰাদাৰ হ'বলৈ অনুৰোধ কৰিলে আৰু শিৱয়ো তাত মান্তি হ'ল। সৃষ্টিৰ সংহাৰকৰ্তাই এজন মৰ্ত্যৰ ৰজাৰ দুৱাৰদলিত ৰখীয়াৰ দায়িত্ব ল'লে। ইয়াৰ পিছতে বাণাসুৰে নিজকে ত্ৰিভুবনত আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু অজেয় বুলি ভাবিবলৈ ধৰিলে। প্ৰবাদ অনুসৰি তেওঁৰ সেই শোণিতপুৰ আছিল আজিৰ তেজপুৰৰ কাষৰ এই পাহাৰটোৰ ওপৰতেই। সেই দুৰ্ভেদ্য প্ৰাচীৰৰ আঁৰত তেওঁ নিজৰ অজেয় শক্তিতকৈয়ো অধিক মূল্যৱান সম্পদ এটি লুকুৱাই ৰাখিছিল। সেয়া আছিল তেওঁৰ কন্যা ঊষা।
ঊষা লাহে লাহে গাভৰু হৈছিল, কিন্তু দেউতাকে কোনো পুৰুষকেই তাইৰ কাষ চাপিবলৈ দিয়া নাছিল। এদিন ৰাতি তাই সপোনত এজন অতি সুন্দৰ যুৱকক দেখিলে আৰু সপোনতেই দুয়ো দুয়োৰে প্ৰেমত পৰিল। বাস্তৱত তাই সেই যুৱকজনৰ নাম বা পৰিচয় একোৱেই নাজানিছিল। আনকি তেওঁ সঁচাকৈয়ে জীয়াই আছেনে নাই, সেয়াও তাইৰ বাবে আছিল এক সাঁথৰ। চকু মেলাৰ লগে লগেই তাই যেন তেওঁক হেৰুৱাই পেলালে। এনে সময়তে তাইৰ সহায়লৈ আগবাঢ়ি আহিল বাণাসুৰৰ মন্ত্ৰীৰ কন্যা চিত্ৰলেখা। প্ৰকৃততে সমগ্ৰ কাহিনীটোৰ নীৰৱ নায়িকা আছিল এই চিত্ৰলেখাই। তেওঁ একেধাৰে এগৰাকী নিপুণ চিত্ৰকৰ আৰু যোগবিদ্যাত পাৰ্গত নাৰী আছিল। চিত্ৰলেখাই সকলো দেৱতা, ঋষি-মুনি, ৰজা আৰু ৰাজকুমাৰৰ ছবি আঁকি ঊষাৰ আগত দাঙি ধৰিলে। কিন্তু ঊষাই প্ৰতিখন ছবিতেই মূৰ জোকাৰি নুই কৰি গ'ল। অৱশেষত যেতিয়া চিত্ৰলেখাই সুদূৰ পশ্চিমৰ সাগৰ পাৰৰ যাদৱ বংশৰ যুৱকসকলৰ ছবি আঁকিলে, তেতিয়া এখন বিশেষ ছবিত ঊষাৰ হাত থমকি ৰ'ল।
সেই ছবিখন আছিল শ্ৰীকৃষ্ণৰ নাতি আৰু প্ৰদ্যুম্নৰ পুত্ৰ অনিৰুদ্ধৰ। তেওঁ আছিল ভাৰতবৰ্ষৰ একেবাৰে পশ্চিম প্ৰান্তৰ দ্বাৰকাৰ ৰাজকুমাৰ। অৱশ্যে কেৱল নামটো জনাৰ লগে লগেই সমস্যাৰ সমাধান হোৱা নাছিল। কিয়নো দ্বাৰকা আছিল বহু দূৰত আৰু ঊষা বন্দী হৈ আছিল দেউতাকৰ কঠোৰ নিৰাপত্তাৰ মাজত।
চিত্ৰলেখাই নিজৰ যোগবলেৰে এই অসাধ্য সাধন কৰিলে। নিশাৰ অন্ধকাৰত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ পাৰ হৈ তেওঁ দ্বাৰকাত উপস্থিত হ'ল আৰু শুই থকা অৱস্থাতেই ৰাজকুমাৰক তুলি আনিলে। আকাশমাৰ্গেৰে উভতি আহি তেওঁ অনিৰুদ্ধক পাহাৰৰ ওপৰত থকা ঊষাৰ কোঠা পোৱালেগৈ। অৱশেষত সপোনৰ প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ মিল হ'ল একেটা কোঠাতে। কিন্তু ৰাজপ্ৰসাদত কোনো গোপন কথাই বেছি দিনলৈ লুকাই নাথাকে। অন্তঃপুৰৰ পৰা গৈ এই খবৰ ৰজাৰ কাণত পৰিল। যেতিয়া বাণাসুৰে জানিব পাৰিলে যে তেওঁৰ কন্যাৰ কোঠাত লুকাই থকা যুৱকজন শ্ৰীকৃষ্ণৰ বংশৰ, তেতিয়া তেওঁৰ খং চুলিৰ আগ পালেগৈ। তেওঁ লগে লগে নিজৰ দুৰ্গটোক এটা বন্দীশাললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে। অনুপ্ৰৱেশকাৰী যাতে কোনোপধ্যেই সাৰি যাব নোৱাৰে আৰু বাহিৰৰ পৰাও যাতে কোনেও উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে তেওঁ সমগ্ৰ পাহাৰটোক জুইৰ বেৰাৰে আগুৰি ধৰিলে। এই জুইৰ বেৰাৰ কথা মানুহে আজিও পাহৰা নাই। অগ্নি মানে জুই আৰু গড় মানে প্ৰাচীৰ বা দুৰ্গ। সেইবাবেই এই পাহাৰটোৰ নাম তেতিয়াৰ পৰাই অগ্নিগড় হৈ পৰিল। অনিৰুদ্ধই কিছুদিনলৈ অকলেই যুঁজ দিলে। কিন্তু শেষত তেওঁ ধৰা পৰিল আৰু বৰুণৰ নাগপাশত বন্দী হ'ল, যি বান্ধোন সাধাৰণ শক্তিত ছিগা অসম্ভৱ। অৱশেষত দেৱৰ্ষি নাৰদেই গৈ শ্ৰীকৃষ্ণক খবৰ দিলে যে ৰাজকুমাৰ জীৱিত, কিন্তু এহেজাৰ হাত থকা ৰজাৰ দুৰ্গত বন্দী।
হৰি-হৰৰ যুদ্ধ
নাতিয়েকক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ শ্ৰীকৃষ্ণ আহি পালে। তেওঁৰ লগত আহিল ভাতৃ বলৰাম, অনিৰুদ্ধৰ পিতৃ প্ৰদ্যুম্ন আৰু দ্বাৰকাৰ বিশাল সৈন্যবাহিনী। এই বিশাল বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিবলৈ বাণাসুৰে নিজৰ ভক্তিৰ বলত লাভ কৰা বৰৰ সহায় ল'লে আৰু ভক্তক ৰক্ষা কৰিবলৈ স্বয়ং মহাদেৱ যুদ্ধক্ষেত্ৰত অৱতীৰ্ণ হ'ল। সেয়েহে পাহাৰৰ ওপৰত হোৱা এই যুদ্ধখন কেৱল দুটা সৈন্যবাহিনীৰ মাজৰ যুদ্ধ নাছিল। প্ৰবাদ অনুসৰি ই আছিল হৰি-হৰৰ যুদ্ধ, অৰ্থাৎ বিষ্ণু আৰু শিৱৰ মাজৰ মহাসংগ্ৰাম। এগৰাকী গাভৰুৰ সপোনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এটা সাধাৰণ বিবাদত সেই সময়ৰ দুজন সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দেৱতা পৰস্পৰৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিলে। পৌৰাণিক কাহিনীবোৰত ইয়াতকৈ ডাঙৰ সংঘৰ্ষৰ আন কোনো নিদৰ্শন নাই। সাধাৰণ সৈন্যৰ মূৰৰ ওপৰেৰে দেৱতাসকলৰ দিব্যাস্ত্ৰৰ প্ৰত্যুত্তৰ দিব্যাস্ত্ৰৰে দিয়া হ'ল। শিৱই নিজৰ বাহন বৃষভৰ ওপৰত উঠি যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে এক ভয়ংকৰ তপ্ত জ্বৰ প্ৰয়োগ কৰিলে। ইয়াৰ উত্তৰত শ্ৰীকৃষ্ণই শীতল জ্বৰেৰে তাক প্ৰতিহত কৰিলে। তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণই স্বয়ং শিৱক শুৱাই পেলালে আৰু মহাদেৱক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা আঁতৰাই নিয়া হ'ল। বলৰামে শত্ৰুপক্ষৰ সেনাপতিসকলক পৰাস্ত কৰিলে। প্ৰদ্যুম্নই যুদ্ধৰ দেৱতা তথা শিৱৰ পুত্ৰ কাৰ্তিকক বাধা দি নিজৰ পুত্ৰক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি গ'ল।
এই যুদ্ধ ইমানেই ভয়ংকৰ আছিল যে যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ মাটি আৰু তলত বৈ থকা নদীখনৰ পানীও তেজৰে ৰাঙলী হৈ পৰিছিল। প্ৰবাদ অনুসৰি, এই কাৰণেই চহৰখনৰ নাম তেজপুৰ বা তেজৰ নগৰ। ইয়াৰ পুৰণি নাম শোণিতপুৰৰ অৰ্থও একেটাই। শ্ৰীকৃষ্ণই সুদৰ্শন চক্ৰৰে বাণাসুৰক আক্ৰমণ কৰিলে আৰু একেৰাহে তেওঁৰ এহেজাৰখন হাত কাটিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। শিৱৰ তাণ্ডৱ নৃত্যত তাল ধৰা বাণাসুৰ লাহে লাহে এজন সাধাৰণ মানুহলৈ ৰূপান্তৰিত হ'বলৈ ধৰিলে। কিন্তু শেষৰ ঘাপটো মৰাৰ ঠিক আগমুহূৰ্তত, শিৱই ভগৱান আৰু ভক্তৰ মাজত থিয় দি ৰজাৰ প্ৰাণভিক্ষা মাগিলে।
শ্ৰীকৃষ্ণই শিৱৰ এই অনুৰোধ ৰক্ষা কৰিলে, অৱশ্যে কেৱল মহাদেৱৰ প্ৰতি থকা সন্মানৰ বাবেই নহয়। বাণাসুৰ আছিল বলিৰ পুত্ৰ আৰু প্ৰহ্লাদৰ পৰিনাতি। ভগৱান বিষ্ণুৱে বহু আগতেই সেই বংশৰ কাকো বধ নকৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। শ্ৰীকৃষ্ণই সেই প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা কৰিলে। তেওঁ বাণাসুৰক প্ৰাণে নামাৰি এহেজাৰ হাতৰ সলনি মাত্ৰ চাৰিখন হাত অটুট ৰাখিলে। যুদ্ধৰ সূত্ৰপাত ঘটোৱা ৰজাৰ অহংকাৰ চূৰ্ণ কৰিবলৈ সিমানেই যথেষ্ট আছিল। ইয়াৰ পিছত যি ঘটিল সেয়া কোনো আত্মসমৰ্পণ নাছিল, বৰঞ্চ আছিল এক মিলা-প্ৰীতি। পৰাজিত আৰু ক্ষমাপ্ৰাপ্ত ৰজাই যিগৰাকী দেৱতাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল, তেওঁৰ আগতেই মূৰ দোৱালে। ৰজাই অনিৰুদ্ধক নাগপাশৰ পৰা মুক্ত কৰিলে আৰু সন্মানেৰে নিজৰ কন্যাক তেওঁলৈ বিয়া দিলে। বাণাসুৰে নিজেই ৰথ সজাই ঊষা আৰু অনিৰুদ্ধক দ্বাৰকালৈ বিদায় দিলে।
চহৰখনে সযতনে ৰখা স্মৃতি
এই অঞ্চলটো অৱশ্যে কেৱল পৌৰাণিক কাহিনীতেই আৱদ্ধ নাথাকিল। কেইবা শতিকাৰ পিছত কামৰূপৰ ম্লেচ্ছ ৰজাসকলে একেখন নদীৰ পাৰৰ হাৰুপ্পেশ্বৰত নিজৰ ৰাজধানী স্থাপন কৰিছিল। ফলত বাস্তৱ ৰাজদৰবাৰৰ সমান্তৰালকৈ এই আখ্যানো চলি থাকিল। চহৰখনৰ এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত থকা মহাভৈৰৱ মন্দিৰত এটা বিশাল শিলাময় শিৱলিংগ আছে। প্ৰবাদ অনুসৰি বাণাসুৰে নিজেই এই লিংগৰ পূজা কৰিছিল। অসুৰ ৰজাই যিগৰাকী দেৱতাক নিজৰ দুৱৰী পাতিছিল, সেইগৰাকী দেৱতাক আজিও সেই টিলাটোত পূজা কৰা হয়। শিৱলিংগটো অতি প্ৰাচীন হ'লেও ইয়াৰ ওপৰৰ বগা দৌলটো সিমান পুৰণি নহয়, কিয়নো পৰৱৰ্তী শতিকাবোৰত এই মন্দিৰটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
উজাই গ'লে একেটা আখ্যানেই পুনৰ ভূমুকি মাৰে। কোৱা হয় যে বাণাসুৰে নদীৰ সংগমস্থলীত এখন নতুন কাশী গঢ়াৰ সপোন দেখিছিল। উত্তৰ পাৰৰ মন্দিৰৰ নগৰী বিশ্বনাথ ঘাটৰ নামটোৱে আজিও তেওঁৰ সেই উচ্চাকাংক্ষাক জীয়াই ৰাখিছে। আজিৰ তাৰিখত অগ্নিগড় এটা সুন্দৰকৈ সজাই তোলা পাহাৰ। ইয়াৰ পকোৱা বাট আৰু শিলত খোদিত মূৰ্তিবোৰে পাহাৰলৈ উঠা প্ৰতিজন দৰ্শনাৰ্থীৰ আগত কাহিনীটো জীৱন্ত ৰূপত দাঙি ধৰে। পাহাৰৰ শিখৰৰ পৰা তললৈ চালে বালিচাপৰিৰ মাজেৰে বৈ যোৱা বিশাল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ অপৰূপ দৃশ্য দেখা যায়। এজন পিতৃৰ ক্ৰোধাগ্নিৰ নামত উছৰ্গিত এটা পাহাৰ আৰু এজন দেৱতাৰ তেজৰ নামত পৰিচিত এখন চহৰ, এই দুয়োটা নামেই ইতিহাসৰ যিকোনো লিখিত সমলতকৈ বহু পুৰণি।
