দশম বা একাদশ শতিকা মানত কামৰূপত পুৰোহিতসকলে এই অঞ্চলৰ নিজা ধৰ্মগ্ৰন্থ কালিকা পুৰাণ ৰচনা কৰিছিল। তেওঁলোকে কামাখ্যাৰ দেৱীপীঠ থকা পাহাৰখন আৰু তাৰ তলেৰে বৈ যোৱা জলধাৰাৰ কথা জানিছিল আৰু তেওঁলোকৰ গ্ৰন্থখনত সেই নদখনৰ জন্মবৃত্তান্ত সন্নিৱিষ্ট কৰিছিল। তেওঁলোকৰ এই বিৱৰণ এগৰাকী ঋষিপত্নী, সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মা, পূবৰ পাহাৰবোৰৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ থকা এটা হ্ৰদ আৰু মাতৃক হত্যা কৰা এখন কুঠাৰক লৈ গঢ় লৈ উঠিছে। এই কাহিনীৰ পৰাই ব্ৰহ্মপুত্ৰই নিজৰ নাম পাইছিল। প্ৰায় এহেজাৰ বছৰৰ পাছতো এই কাহিনীয়ে প্ৰতি বছৰে জানুৱাৰী মাহত অসমীয়া জনজীৱনৰ একেবাৰে পূব প্ৰান্তলৈ হাজাৰ হাজাৰ লোকক আকৰ্ষণ কৰি আহিছে।
এগৰাকী ঋষিপত্নী আৰু সৃষ্টিকৰ্তা
পূবৰ পাহাৰবোৰৰ মাজত থকা এখন আশ্ৰমৰ পৰাই এই কাহিনীটো আৰম্ভ হয় য'ত শান্তনু মুনিয়ে তেওঁৰ পত্নী অমোঘাৰ সৈতে বাস কৰিছিল। অমোঘাৰ ৰূপ আৰু গুণৰ খ্যাতি স্বৰ্গলৈকে বিয়পি পৰিছিল আৰু সেয়ে সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মা তেওঁৰ ওচৰলৈ নামি আহিছিল। মুনি আশ্ৰমত নথকাৰ সুযোগ লৈ ব্ৰহ্মাই অমোঘাৰ স্বামীৰ ৰূপ ধৰি তেওঁৰ কাষ চাপিছিল বুলি বেছিভাগ কাহিনীতে উল্লেখ পোৱা যায়। সেই মিলনৰ ফলত গৰ্ভধাৰণ কৰা সন্তানটো কোনো সাধাৰণ সন্তান নাছিল। অমোঘাই এক জলধাৰাৰ জন্ম দিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ আছিল এক জীৱন্ত জলপ্ৰৱাহ যি ক্ৰমান্বয়ে গভীৰ আৰু প্ৰশস্ত হৈ পৰিল আৰু যাক কোনো দোলনাই ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে। শান্তনু মুনিয়ে সেই নৱজাতকক উচ্চ পাৰ্বত্য অঞ্চললৈ লৈ গৈ কৈলাস আৰু গন্ধমাদনকে ধৰি চাৰিখন বিশাল পাহাৰৰ মাজত থৈ আহিল। তাতেই সেই শিশুটিয়ে পাহাৰবোৰৰ মাজৰ গাঁতটো পূৰ্ণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হ'বলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ পৰাই দুটা বস্তুৱে সৃষ্টিকৰ্তাৰ নাম পালে। গাঁতটো হ'ল ব্ৰহ্মকুণ্ড অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ কুণ্ড, আৰু তাত পৰি থকা শিশুটি হ'ল ব্ৰহ্মপুত্ৰ অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ। তেতিয়াও সি আছিল এটি শিশুহে, পাহাৰৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ থকা এক জলৰাশি, কিন্তু নামটোৱেই কৈছিল সি হ'ব সৃষ্টিকৰ্তাৰ পুৰুষ সন্তান, আৰু আজি ভাৰত উপমহাদেশৰ বিশাল নদীসমূহৰ ভিতৰত একমাত্ৰ নদ।
পৰশুৰামৰ কুঠাৰ
চাৰিখন পাহাৰৰ মাজত থকা এটা হ্ৰদ যিমানেই পৱিত্ৰ নহওক কিয়, সেয়া তেতিয়াও এখন নদীলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা নাছিল। পৰম্পৰা অনুসৰি এই জলধাৰাক মুকলি কৰাৰ কৃতিত্ব পৰশুৰামক দিয়া হয়। বিষ্ণুৰ ষষ্ঠ অৱতাৰ পৰশুৰাম আছিল জমদগ্নি মুনি আৰু তেওঁৰ পত্নী ৰেণুকাৰ পুত্ৰ। যেতিয়া তেওঁৰ পিতৃয়ে সন্দেহৰ বশৱৰ্তী হৈ পুত্ৰসকলক নিজ মাতৃক হত্যা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল, তেতিয়া কেৱল পৰশুৰামেই সেই আজ্ঞা পালন কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ কুঠাৰখনেৰে মাতৃৰ শিৰশ্ছেদ কৰিছিল। কিন্তু সেই কুঠাৰখনে তেওঁক কেতিয়াও ক্ষমা নকৰিলে। প্ৰবাদ আছে যে কুঠাৰখন তেওঁৰ হাতত লাগি ধৰিল আৰু পৃথিৱীৰ কোনো ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত বা কোনো পৱিত্ৰ জলেই ইয়াক এৰুৱাব পৰা নাছিল। তেওঁ নিজৰ পাপৰ অস্ত্ৰখন খুলিব নোৱাৰা মুঠিৰ মাজত লৈ ভাৰত উপমহাদেশৰ তীৰ্থস্থানবোৰত ঘূৰি ফুৰিছিল।
অৱশেষত ব্ৰহ্মাৰ সন্তানেহে তেওঁক এই পাপৰ পৰা মুক্ত কৰিছিল। পৰশুৰামে পাহাৰীয়া হ্ৰদটোত উপস্থিত হৈ তাত স্নান কৰাৰ লগে লগেই তেওঁৰ হাতৰ পৰা কুঠাৰখন সুলকি পৰিছিল। সৃষ্টিকৰ্তাৰ পৰা জন্ম হোৱা পানীয়ে খণ্ডন কৰিছিল মাতৃঘাতী পাপকো। পাপমুক্ত হোৱাৰ পিছত কৃতজ্ঞতাৰ চিন স্বৰূপে মাতৃক হত্যা কৰা কুঠাৰেৰেই তেওঁ পাহাৰৰ আৱেষ্টনী কাটি আৱদ্ধ জলধাৰাক মুকলি কৰি দিয়ে। ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ এনেদৰে ভৈয়ামলৈ বৈ আহিল আৰু এখন সভ্যতাৰ এক মহান নদলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ল। প্ৰাচীন সংস্কৃত সাহিত্যত এই নদক লৌহিত্য অৰ্থাৎ ৰঙা বৰণৰ নদ বুলিও জনা যায় যদিও এই ৰঙা বৰণৰ উৎসক লৈ আছে বিভিন্ন মতভেদ। কিছুমান কাহিনীৰ মতে হ্ৰদটোত পাপীসকলে গা ধুই পাপমুক্ত হওঁতে তেওঁলোকৰ তেজৰ চেকা পানীত মিহলি হৈ এই ৰঙা বৰণৰ সৃষ্টি হৈছিল। আধুনিক মানচিত্ৰতো সেই পুৰণি লৌহিত্য নামটো জীয়াই আছে। শদিয়াত লগ লাগি মূল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সৃষ্টি কৰা তিনিখন নদীৰ ভিতৰত একেবাৰে পূবত থকা লোহিত নদীয়ে আজিও সেই নাম বহন কৰে। লোহিত নদীয়ে যিটো গিৰিখাতেৰে পাহাৰ এৰি ভৈয়ামত প্ৰৱেশ কৰে, সেই ঠাইখিনিতেই পৰশুৰামে পাহাৰ কাটিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ লোহিত জিলাত অৱস্থিত ইয়াৰ তলৰ কুণ্ডটোৱে আজিও পৰশুৰামৰ নাম বহন কৰি আছে, যাক পৰশুৰাম কুণ্ড বুলি জনা যায়।
এই কুণ্ডটো কেৱল সাহিত্যৰ পৃষ্ঠাতেই আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। প্ৰতি বছৰে জানুৱাৰী মাহৰ মকৰ সংক্ৰান্তিৰ সময়ত অসম আৰু ইয়াৰ বাহিৰৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰী ইয়ালৈ আহে। যি ঠাইত কুঠাৰখন পৰিছিল, সেই ঠাইত তেওঁলোকে বছৰৰ আটাইতকৈ চেঁচা পানীত স্নান কৰে। ইয়াৰ আঁৰৰ বিশ্বাসটোৱেই হৈছে পৌৰাণিক কাহিনীৰ সেই প্ৰতিশ্ৰুতি, যি পানীয়ে পৰশুৰামক পাপমুক্ত কৰিব পাৰে, সেই পানীয়ে যিকোনো লোকৰ পাপ খণ্ডন কৰিব পাৰে। আনকি প্ৰকৃতিৰ ভয়ংকৰ তাণ্ডৱেও মানুহৰ এই পৰম্পৰাত ব্যাঘাত জন্মাব পৰা নাই। ১৯৫০ চনৰ বৰভূঁইকঁপে নদীখনৰ উজনি অংশৰ ভৌগোলিক অৱস্থাই সলনি কৰি, কুণ্ডটোৰ শিলৰ আৱেষ্টনী ভাঙি পুৰণি স্নানস্থলীখনক পুতি পেলাইছিল। তথাপিও নদীৰ বুকুত খহি পৰা শিলৰ মাজেৰে সৃষ্টি হোৱা নতুন কুণ্ডটোতেই তীৰ্থযাত্ৰীসকলে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছে। বেছিভাগ তীৰ্থযাত্ৰীয়েই অসমৰ একেবাৰে পূব প্ৰান্তৰ ডিব্ৰুগড় আৰু তিনিচুকীয়া অঞ্চলৰ মাজেৰে ইয়ালৈ আহে। লোহিতৰ পাহাৰলৈ উঠাৰ আগতে এই পথটোৱে ডিব্ৰু-চৈখোৱাৰ নদীদ্বীপ আৰু দিহিং-পাটকাইৰ বৰ্ষাৰণ্য অতিক্ৰম কৰে। কুণ্ডটোৰ পৰা প্ৰায় আঠচল্লিশ কিলোমিটাৰ আগত থকা তেজুৱেই হৈছে এই পথৰ শেষৰখন উল্লেখযোগ্য চহৰ।