ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ

দশম বা একাদশ শতিকামানত কামৰূপ ৰাজ্যত এনে এখন গ্ৰন্থ ৰচিত হৈছিল, যিয়ে পূবৰ এই উপত্যকাটোৱে ইয়াৰ বিশাল জলৰাশিক কেনেদৰে ধাৰণা কৰে তাক চিৰদিনৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰি থৈ গ'ল। কালিকা পুৰাণ হৈছে এই অঞ্চলৰ নিজা ধৰ্মগ্ৰন্থ। কামাখ্যা ৰ দেৱীপীঠ আৰু ইয়াৰ তলেৰে বৈ যোৱা নদীখনৰ বিষয়ে ভালদৰে জনা লেখকসকলে এইখন ৰচনা কৰিছিল। কোনো জৰীপ বা মানচিত্ৰই শতিকা ধৰি কৰিব নোৱাৰা কামটো এই গ্ৰন্থখনে কৰিছিল, সেয়া হ'ল নদীখনৰ এক সুন্দৰ ব্যাখ্যা। ইয়াৰ গতিপথ বা বানপানীৰ কথা নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ আঁৰৰ এক জটিল প্ৰশ্নৰ উত্তৰ ইয়াত আছিল, যিটো প্ৰশ্ন উপত্যকাটোৰ প্ৰতিটো শিশুৱেই এদিন নহয় এদিন সোধে। ইমান বিশাল জলৰাশি আচলতে ক'ৰ পৰা আহে? পুৰাণে ইয়াৰ উত্তৰত দেৱতাসকলৰ মাজৰ এক পাৰিবাৰিক কেলেংকাৰী, পাহাৰৰ মাজত আৱদ্ধ এটা হ্ৰদ আৰু এগৰাকী মাতৃক হত্যা কৰা এখন কুঠাৰৰ কথা কৈছিল। প্ৰায় এহেজাৰ বছৰৰ পাছতো এই উত্তৰটোৱে প্ৰতি বছৰে জানুৱাৰী মাহত অসমীয়া পৃথিৱীখনৰ একেবাৰে পূব প্ৰান্তলৈ অগণন লোকক আকৰ্ষণ কৰি আহিছে।

এগৰাকী মুনিপত্নী আৰু সৃষ্টিকৰ্তা

কাহিনীটো পূবৰ পাহাৰৰ মাজত থকা এখন আশ্ৰমৰ পৰা আৰম্ভ হয়, য'ত শান্তনু মুনিয়ে তেওঁৰ পত্নী অমোঘাৰ সৈতে বাস কৰিছিল। অমোঘা ইমানেই ৰূপৱতী আৰু গুণৱতী আছিল যে তেওঁৰ খ্যাতি স্বৰ্গলৈকে বিয়পি পৰিছিল। স্বয়ং সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ ওচৰলৈ নামি আহিছিল। মুনি আশ্ৰমত নথকাৰ সুযোগ লৈ ব্ৰহ্মাই অমোঘাৰ স্বামীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল বুলি বেছিভাগ কাহিনীতে পোৱা যায়। এই মিলনৰ ফলত গৰ্ভধাৰণ কৰা সন্তানটো কোনো সাধাৰণ শিশু নাছিল। অমোঘাই এটি জলৰাশিক জন্ম দিছিল। সেয়া আছিল বানপানীৰ দৰে এক পুত্ৰ, এক জীৱন্ত জলৰাশি যি ক্ৰমান্বয়ে বিয়পি পৰিছিল আৰু গভীৰ হৈছিল, যাক কোনো দোলনাত আৱদ্ধ কৰি ৰাখিব পৰা নগৈছিল। শাস্ত্ৰত উল্লেখ আছে যে শান্তনুৱে নৱজাতকক কৈলাস আৰু গন্ধমাদনকে ধৰি চাৰিখন বিশাল পাহাৰৰ মাজত থৈ দিছিল। তাতেই শিশুটি ডাঙৰ-দীঘল হৈ পাহাৰৰ গহ্বৰটো পূৰ্ণ কৰি পেলাইছিল আৰু দেউতাকৰ নামেৰে ইয়াৰ নাম ৰখা হৈছিল ব্ৰহ্মকুণ্ড অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ সৰোবৰ।

এজন স্বৰ্গীয় পুত্ৰৰ এটা নামৰ প্ৰয়োজন আছিল, আৰু নামটোতেই সকলো নিহিত আছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ। কোনো দেৱী নহয়, কোনো মাতৃ নহয়, বৰঞ্চ সৃষ্টিকৰ্তাৰ এক পুত্ৰ সন্তান, যি সমগ্ৰ উপমহাদেশৰ বিশাল নদীসমূহৰ ভিতৰত একমাত্ৰ পুৰুষবাচক নদী। প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত তেওঁক লোহিত্য অৰ্থাৎ ৰঙা বৰণৰ বুলিও জনা গৈছিল। পৰম্পৰাগতভাৱে এই ৰঙা বৰণৰ আঁৰত একাধিক কাৰণ থকা বুলি কোৱা হয়। কিছুমান কাহিনীৰ মতে, হ্ৰদটোৱে পাপীসকলক পাপমুক্ত কৰাৰ ফলত তেওঁলোকৰ তেজেৰে পানী ৰঙা হৈ পৰিছিল। সেই পুৰণি নামটো আধুনিক মানচিত্ৰতো জীয়াই আছে। শদিয়াত যি তিনিখন নদীৰ মিলনৰ ফলত প্ৰকৃত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সৃষ্টি হয়, তাৰে একেবাৰে পূবত থকা লোহিত নদীখনে আজিও সেই নাম বহন কৰি আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি ইয়াৰ উৎপত্তিস্থলতেই ব্ৰহ্মকুণ্ড অৱস্থিত।

পৰশুৰামৰ কুঠাৰ

চাৰিখন পাহাৰৰ মাজত থকা এটা হ্ৰদ যিমানেই পৱিত্ৰ নহওক কিয়, সেয়া তেতিয়াও নদী হৈ পৰা নাছিল। পৰম্পৰা অনুসৰি এই জলৰাশিক মুকলি কৰাৰ দায়িত্ব সংস্কৃত সাহিত্যৰ আটাইতকৈ অশান্ত চৰিত্ৰটোক দিয়া হৈছিল। বিষ্ণুৰ ষষ্ঠ অৱতাৰ পৰশুৰাম আছিল জমদগ্নি মুনি আৰু তেওঁৰ পত্নী ৰেণুকাৰ পুত্ৰ। যেতিয়া তেওঁৰ পিতৃয়ে সন্দেহৰ বশৱৰ্তী হৈ পুত্ৰসকলক মাতৃক হত্যা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল, তেতিয়া কেৱল পৰশুৰামেই সেই আজ্ঞা পালন কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ কুঠাৰেৰে মাতৃৰ শিৰচ্ছেদ কৰিছিল। কিন্তু কুঠাৰখনে তেওঁক কেতিয়াও ক্ষমা নকৰিলে। প্ৰবাদ আছে যে কুঠাৰখন তেওঁৰ হাতত লাগি ধৰিছিল। কোনো নীতি-নিয়ম, কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত বা দেশৰ কোনো পৱিত্ৰ জলেই ইয়াক এৰুৱাব পৰা নাছিল। যাৰ ফলত তেওঁ নিজৰ পাপৰ অস্ত্ৰপাত হাতৰ মুঠিত লৈ সমগ্ৰ উপমহাদেশৰ তীৰ্থস্থানসমূহত ঘূৰি ফুৰিবলগীয়া হৈছিল।

অৱশেষত ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰইহে তেওঁক মুক্ত কৰিলে। যেতিয়া পৰশুৰামে পাহাৰীয়া হ্ৰদটোত উপস্থিত হৈ তাত স্নান কৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ হাতৰ পৰা কুঠাৰখন খহি পৰিল। সৃষ্টিকৰ্তাৰ পৰা জন্ম লোৱা পানীয়ে এজন মাতৃঘাতীকো পাপমুক্ত কৰিলে। মুক্ত হোৱাৰ পাছত তেওঁৰ প্ৰথম কামটোৱেই আছিল এক উপহাৰ। যিখন কুঠাৰেৰে তেওঁ মাতৃক হত্যা কৰিছিল, সেই একেখন কুঠাৰেৰেই পৰশুৰামে পাহাৰৰ আৱেষ্টনী কাটি আৱদ্ধ জলৰাশিক বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাৰ পথ মুকলি কৰি দিলে। ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰক ভৈয়ামলৈ বৈ গৈ সমগ্ৰ সভ্যতাৰ নদী হ'বলৈ মুকলি কৰি দিয়া হ'ল। লোহিত নদীয়ে পাহাৰ এৰি অহা গিৰিখাতটোৱেই সেই কটা ঠাই বুলি ধৰা হয়। ইয়াৰ তলত থকা কুণ্ডটোৱে আজিও তেওঁৰ নাম বহন কৰি আছে। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ লোহিত অঞ্চলত থকা এই কুণ্ডটোৱেই হৈছে পৰশুৰাম কুণ্ড।

এই কুণ্ডটো কেৱল এক সাহিত্যিক স্মৃতিচিহ্ন নহয়। প্ৰতি বছৰে জানুৱাৰী মাহত মকৰ সংক্ৰান্তিৰ সময়ত অসম আৰু ইয়াৰ বাহিৰৰ পৰা অহা হাজাৰ হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰী ইয়াত সমবেত হয়। যি ঠাইত কুঠাৰখন পৰিছিল, তাত বছৰৰ আটাইতকৈ চেঁচা পানীত তেওঁলোকে স্নান কৰে। ইয়াৰ আঁৰত আছে সেই পৌৰাণিক বিশ্বাস, যি পানীয়ে পৰশুৰামক পাপমুক্ত কৰিব পাৰে, সেই পানীয়ে যিকোনো লোকক পাপমুক্ত কৰিব পাৰে। আনকি প্ৰকৃতিৰ ধ্বংসলীলায়ো এই পৰম্পৰা ভাঙিব পৰা নাই। ১৯৫০ চনৰ প্ৰলয়ংকাৰী ভূমিকম্পই নদীখনৰ উজনি অংশৰ গতিপথ সলনি কৰাৰ লগতে কুণ্ডটোৰ শিলৰ আৱেষ্টনী ভাঙি পুৰণি স্নানঘাটটো পুতি পেলাইছিল। তথাপিও তীৰ্থযাত্ৰা সেই সলনি হোৱা কুণ্ডটোতেই অব্যাহত থাকিল। এহেজাৰ বছৰৰ আগতে ৰচিত এটা কাহিনীয়ে আজিও প্ৰতিটো শীতকালত যিমান মানুহক পাহাৰৰ মাজেৰে শাৰীৰিকভাৱে আকৰ্ষণ কৰি নিয়ে, সেয়া হয়তো বেছিভাগ জীৱন্ত অনুষ্ঠানেও কেতিয়াও কৰিব নোৱাৰিব।

এই পৌৰাণিক কাহিনীৰ উদ্দেশ্য কি আছিল

প্ৰাচীন লেখকসকলে কি কৰিছিল, তাৰ ওপৰত এবাৰ চকু ফুৰোৱাটো প্ৰয়োজনীয়। ভাৰতৰ আন নদীসমূহক দেৱীৰ ৰূপ দিয়া হৈছিল আৰু স্বৰ্গৰ পৰা নামি অহা বুলি কোৱা হৈছিল। সমগ্ৰ সংস্কৃত সাহিত্যৰ অন্যতম বিখ্যাত বৰ্ণনাত গংগা আকাশৰ পৰা নামি আহে। সেই জগতখনৰ একেবাৰে প্ৰান্তত থাকি কালিকা পুৰাণৰ লেখকসকলে তেওঁলোকৰ নদীখনক এক আচৰিত আৰু অধিক অন্তৰংগ ৰূপ দিছিল। এটা জন্ম, এজন পিতৃ, পাহাৰৰ দোলনাত কটোৱা শৈশৱ আৰু এক কৰুণ অতীত থকা এজন উদ্ধাৰকৰ্তা। তেওঁলোকে নিজৰ চৌপাশৰ আটাইতকৈ বিশাল আৰু ভয়ংকৰ বস্তুটোক দেৱতাৰ পৰিয়ালৰ এজন সদস্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, যাক নাম ধৰি মাতিব পাৰি, সম্বোধন কৰিব পাৰি আৰু যাৰ সৈতে যুক্তিৰে কথা পাতিব পাৰি। বানপানীৰ কোনো কাণ্ডজ্ঞান নাথাকে। কিন্তু ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰৰ থাকে।

সেই প্ৰবৃত্তি উপত্যকাটোৰ পৰা কেতিয়াও আঁতৰি যোৱা নাই। ধৰ্মগ্ৰন্থৰ এই নদ-দেৱতাজনে পূবৰ তীৰ্থযাত্ৰীৰ কুণ্ডৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গুৱাহাটী ৰ দেৱীপীঠ আৰু নদীৰ মাজমজিয়াত থকা উমানন্দ ৰ সৰু দ্বীপটোলৈকে সমগ্ৰ গতিপথত মঠ-মন্দিৰ আৰু কাহিনী সংগ্ৰহ কৰিছে। নদীখনক এজন ব্যক্তি হিচাপে সম্বোধন কৰাৰ অভ্যাসটো সংস্কৃতৰ পৰা অসমীয়ালৈ, পুৰোহিতৰ পৰা নাৱিক আৰু কৃষকৰ মাজলৈ, আৰু অৱশেষত আধুনিক যুগৰ মহান গীতসমূহলৈ বিয়পি পৰিছে। এই গীতবোৰত আজিও জলৰাশিক পোনপটীয়াকৈ সম্বোধন কৰা হয়, কেতিয়াবা তিৰস্কাৰ কৰা হয়, কেতিয়াবা অনুৰোধ কৰা হয়, আৰু কেতিয়াবা প্ৰশংসা কৰা হয়। কালিকা পুৰাণে আৰম্ভ কৰা এই কথোপকথন কেতিয়াও শেষ হোৱা নাই। উপত্যকাটোৱে এহেজাৰ বছৰ ধৰি নিজৰ নদীখনৰ সৈতে তৰ্ক কৰি আহিছে, আৰু ইয়াৰ আৰম্ভণি হৈছিল সেইদিনাই, যিদিনা এখন ধৰ্মগ্ৰন্থই সিদ্ধান্ত লৈছিল যে এই জলৰাশি কাৰোবাৰ পুত্ৰ।