প্ৰাচীন কামৰূপৰ ভাস্কৰ্যৰ নিদৰ্শন থকা স্থানসমূহৰ ভিতৰত মদন কামদেৱেই আটাইতকৈ চহকী। গুৱাহাটীৰ উত্তৰে কামৰূপ জিলাৰ এখন অৰণ্যৰে আৱৰা পাহাৰত অৱস্থিত এইটো এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মন্দিৰৰ চৌহদ। মন্দিৰসমূহ বহু আগতেই খহি পৰিছে। যিবোৰ খোদিত শিলাৰে এইবোৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, সেইবোৰ আজিও পাহাৰৰ গাতে সিঁচৰতি হৈ আছে। এই শিলাখণ্ডবোৰত ইমান বেছি পৰিমাণে, আৰু ইমান মুকলিমূৰীয়া শৃংগাৰৰ ভাস্কৰ্য খোদিত কৰা হৈছে যে এই স্থানখনে অসমৰ খাজুৰাহো হিচাপে আখ্যা পাইছে।
প্ৰেমৰ দেৱতা কামদেৱৰ দুটা নাম মদন আৰু কামৰ পৰাই এই স্থানৰ নামটো আহিছে। স্থানীয় কিংবদন্তি অনুসৰি, ইয়াতেই কামদেৱ ভস্মীভূত হৈছিল আৰু পিছত পুনৰ জীৱন লাভ কৰিছিল। দেৱতাসকলে তেওঁক শিৱৰ ধ্যান ভংগ কৰি শিৱৰ হৃদয় পাৰ্বতীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰিবলৈ পঠিয়াইছিল। যেতিয়া তেওঁৰ পুষ্পশৰে শিৱৰ মনত আলোড়নৰ সৃষ্টি কৰিলে, তেতিয়া ক্ৰোধিত শিৱই তৃতীয় নয়ন মেলি কামদেৱক ভস্মীভূত কৰিলে। কামদেৱৰ পত্নী ৰতিৰ কাতৰ প্ৰাৰ্থনাত শিৱই কামদেৱক অংগহীন অৱস্থাত পুনৰুজ্জীৱিত কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা কামদেৱ হৈ ৰ'ল সকলোতে বিৰাজমান কিন্তু অদৃশ্য। সেই অৱস্থাৰ পৰাই অহা তেওঁৰ অনঙ্গ নামটো, অৰ্থাৎ অংগহীন। অৱশ্যে এয়া আছিল তেওঁৰ প্ৰথম পুনৰুজ্জীৱন। প্ৰচলিত পৰম্পৰা অনুসৰি, পৰৱৰ্তী সময়ত এই ভূখণ্ডতেই তেওঁ নিজৰ হেৰুওৱা ৰূপ ঘূৰাই পাইছিল। এই ৰূপ ঘূৰাই পোৱাৰ আঁৰৰ কাহিনীটোৱেই কামৰূপ নামটোৰ সৈতে জড়িত। সতীৰ মৃত্যুৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কামদেৱ ভস্মীভূত হোৱা আৰু এই ভূখণ্ডৰ নামকৰণলৈকে সমগ্ৰ কাহিনীটো এটা আখ্যানত কোৱা হৈছে।
দেশখনৰ তিনিটা নাম
প্ৰাগজ্যোতিষ, কামৰূপ, অসম। তিনিটা যুগত তিনিটা নাম পিন্ধা এখন উপত্যকা, প্ৰতিটো নামৰে নিজা কিংবদন্তি, পূবৰ পোহৰৰ ঠাইখনৰ পৰা আজিও গোটেই দেশে কঢ়িয়াই ফুৰা নামটোলৈকে।
কামৰূপৰ একাধিক ঠাইয়ে এই দহনৰ কথা নিজৰ বুলি দাবী কৰে। তাৰ ভিতৰত আছে উমানন্দৰ দ্বীপ। তাৰ পুৰণি নাম ভস্মাচল, অৰ্থাৎ ভস্মৰ পাহাৰ।
কামৰূপ ৰাজ্যৰ এক শেষ উৎকৰ্ষ
এই চৌহদটো কামৰূপৰ পাল ৰাজবংশৰ সৃষ্টি। তেওঁলোক আছিল ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ তিনিটা প্ৰাচীন ৰাজবংশৰ ভিতৰত একেবাৰে শেষৰটো। তেওঁলোকে প্ৰায় ৯০০ ৰ পৰা ১১০০ খ্ৰীষ্টাব্দ মানলৈকে উত্তৰ গুৱাহাটীৰ দুৰ্জয় নগৰৰ পৰা ৰাজ্য শাসন কৰিছিল। ৰত্নপালৰ দৰে ৰজাসকলৰ দিনত ৰাজ্যখনে ইয়াৰ প্ৰাচীন সংস্কৃতিৰ শেষ শৃঙ্গত উপনীত হৈছিল আৰু মদন কামদেৱ হৈছে ইয়াৰ আটাইতকৈ বিস্ময়কৰ জীৱিত নিদৰ্শন। ইয়াৰ নিৰ্মাণশৈলীৰ প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই ধ্বংসাৱশেষসমূহ দশমৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ অৰ্থাৎ পাল যুগ আৰু তাৰ কিছু পৰৱৰ্তী সময়ৰ বুলি ঠাৱৰ কৰা হৈছে। এই অঞ্চলটোত পাহাৰৰ টিলাটোৰ কাষে কাষে সিঁচৰতি হৈ থকা বিশটাতকৈও অধিক গাঁথনিৰ অৱশিষ্ট আছে। প্ৰায় আধা কিলোমিটাৰ জুৰি এই খোদিত শিলাখণ্ডবোৰ ঘনকৈ বিয়পি আছে। উদ্ধাৰ হোৱা প্ৰায় প্ৰতিটো মূৰ্তিয়েই মূল মন্দিৰটোৰ অংশ। ইয়াৰ মূল মূৰ্তিটো আছিল উমা-মহেশ্বৰৰ, য'ত শিৱ আৰু পাৰ্বতীক আলিংগনবদ্ধ অৱস্থাত দেখা যায়। এই মূৰ্তিটো শৃংগাৰ ৰসৰ ভাস্কৰ্যৰে খোদিত এটা বেদীৰ ওপৰত স্থাপন কৰা হৈছিল।
মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ ভাস্কৰ্যসমূহ
এশ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি এই স্থানখন পণ্ডিতসকলৰ দৃষ্টিৰ আঁৰত আছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰশাসক এডৱাৰ্ড ডাল্টনে ওঠৰশ পঞ্চাশৰ দশকত ইয়াক প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। অসমীয়া পুৰাতত্ত্ববিদসকলে চল্লিশৰ দশকত ইয়াৰ বিষয়ে লিখিছিল। ১৯৭৭ চনত অসমৰ পুৰাতত্ত্ব সঞ্চালকালয়ে ইয়াৰ দায়িত্ব লয় আৰু পোত গৈ থকা চৌহদটোক পুনৰ পোহৰলৈ আনে। উদ্ধাৰ হোৱা শিলাখণ্ডসমূহৰ সৰহভাগেই আজিও পোত গৈ থকা ভেটিসমূহৰ মাজতেই মুকলিকৈ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে। মন্দিৰৰ বেদীৰ পৰা ওপৰলৈ স্তৰে স্তৰে ভাস্কৰ্যসমূহ নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰি। মন্দিৰৰ ভেটি বা অধিষ্ঠানত ফুল আৰু সিংহৰ মুখাৱয়বৰ অলংকৰণৰ ওপৰত সৰু সৰু মূৰ্তিৰ শাৰী দেখা যায়।
ইয়াৰ ওপৰত খুঁটাযুক্ত খোপবোৰত দেৱ-দেৱীসকলৰ মূৰ্তি আছে। পূব-ভাৰতীয় শৈলীৰ দৰে ঘন আৰু গোলাকাৰ আকৃতিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে যদিও, এইবোৰ মূৰ্তি স্পষ্টভাৱে কামৰূপী শৈলীৰ।
উদ্ধাৰ হোৱা দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তিসমূহৰ মাজত শৈৱ আৰু শাক্ত ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ দেখিবলৈ পোৱা যায়, যিটো সেই সময়ৰ ৰাজ্যখনৰ প্ৰধান ধৰ্ম আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ছয়মূৰীয়া ভৈৰৱ আৰু চাৰিমূৰীয়া শিৱ, আলিংগনবদ্ধ উমা-মহেশ্বৰ, গণেশ, সূৰ্য দেৱতা, সৰস্বতী আৰু বিষ্ণু, কল্পবৃক্ষ, আৰু লগতে অপ্সৰা, বাদক আৰু জীৱ-জন্তুৰ মূৰ্তিও অন্তৰ্ভুক্ত। দ-পৰ্বতীয়া আৰু উপত্যকাটোৰ অন্যান্য স্থানসমূহৰ সমান্তৰালকৈ এই পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ মন্দিৰ কলাৰ বিষয়ে ভৌতিক সংস্কৃতিৰ অধ্যায়টোত বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
উদ্ধাৰ হোৱা মূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সুন্দৰ হৈছে মুকুট পৰিহিত ঐশ্বৰিক নাৰীৰ মূৰ্তিসমূহ, যিবোৰ পাল শৈলীৰ পূৰ্ণ আৰু অলংকৃত নিপুণতাৰে খোদিত কৰা হৈছে। এইবোৰৰ মাজতেই সিঁচৰতি হৈ আছে অট্টালিকাসমূহৰ বিভিন্ন অংশ, খাজকাটা আমলক বা চূড়াৰ শিলাখণ্ড আৰু খোদিত ব্ৰেকেট, যিবোৰে এসময়ত মন্দিৰৰ শিখৰবোৰক ধৰি ৰাখিছিল। যি শৃংগাৰ ৰসৰ ভাস্কৰ্যৰ বাবে স্থানখনৰ নামটো পৰিচিত, সেয়াও এই ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰেই এটা অংশ। সমগ্ৰ অঞ্চলটোত প্ৰবল হৈ থকা তান্ত্ৰিক ধাৰাই ইয়াক পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতিৰ মিলন হিচাপে গণ্য কৰে, যাৰ পৰা সৃষ্টিৰ ধাৰা বৈ আহে। ওচৰৰে কামাখ্যাকো কেন্দ্ৰ কৰি একেই ধাৰা প্ৰবাহিত হৈছে। সেয়েহে মদন কামদেৱৰ গুৰুত্ব অসাধাৰণ। কামৰূপৰ ধৰ্মীয় কলাক এটা-দুটা মূৰ্তিৰ পৰিৱৰ্তে বৃহৎ পৰিমাণে একেলগে দেখিবলৈ পোৱা কেইটামান মাত্ৰ স্থানৰ ভিতৰত এইটো অন্যতম।
১২০৬ চনৰ বখতিয়াৰৰ আশ্ৰয়স্থল
এক স্থানীয় জনশ্ৰুতি অনুসৰি, বহু পৰৱৰ্তী সময়ৰ এটা কাহিনীতো এই পাহাৰখনৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ১২০৬ চনত যেতিয়া বখতিয়াৰ খলজীৰ অশ্বাৰোহী বাহিনীৰ বিধ্বস্ত অৱশিষ্ট তিব্বতৰ পৰা নামি আহিছিল আৰু ঘৰলৈ উভতি যোৱা দলংখন ভঙা অৱস্থাত পাইছিল, তেতিয়া আৱদ্ধ হৈ পৰা সৈন্যদলটোৱে নদী পাৰ হোৱা ঠাইৰ ওচৰৰ এটা ওখ মন্দিৰত আশ্ৰয় লৈছিল বুলি কোৱা হয়। একাংশৰ মতে, সেই আশ্ৰয়স্থলেই আছিল এই পাহাৰৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মন্দিৰৰ অঞ্চলটো। সেই বছৰৰ সমগ্ৰ দুৰ্যোগৰ কাহিনীটো এটা আখ্যান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
বখতিয়াৰৰ তিব্বত অভিযান
১২০৬ চনত বখতিয়াৰ খলজীয়ে দহ হাজাৰ অশ্বাৰোহী লৈ তিব্বত অভিমুখে যাত্ৰা কৰিছিল। কেইমাহমানৰ পাছত পাহাৰীয়া পথ, স্থানীয় প্ৰতিৰোধ আৰু বাঢ়নী পানীৰ মাজেৰে মাত্ৰ এশজনমানহে উভতি আহিছিল।
ভ্ৰমণ
গুৱাহাটীৰ পৰা উত্তৰ দিশলৈ অলপ দূৰত বাইহাটা চাৰিআলিৰ সমীপৰ এখন অৰণ্যৰে আৱৰা পাহাৰত মদন কামদেৱ অৱস্থিত আৰু ইয়াক আধা দিনৰ ভিতৰতে দৰ্শন কৰিব পাৰি। উদ্ধাৰ হোৱা ভাস্কৰ্যসমূহৰ সৰহভাগেই আজিও পোত গৈ থকা ভেটিসমূহৰ মাজত মুকলিকৈ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে। সেয়েহে দৰ্শনাৰ্থীসকল ইয়ালৈ কোনো থিয় হৈ থকা মন্দিৰ চাবলৈ নহয়, বৰঞ্চ খোদিত শিলাখণ্ডবোৰ চাবলৈহে আহে। ইয়াৰ সৈতে কামাখ্যাৰ এক স্বাভাৱিক সম্পৰ্ক আছে, য'ত ইয়াত স্তব্ধ হৈ পৰা তান্ত্ৰিক উপাসনা আজিও এক জীৱন্ত পৰম্পৰা। তদুপৰি ইয়াৰ পৰা হাজোৰ শৈৱ তীৰ্থস্থানলৈ একেলগে ভ্ৰমণ কৰিব পৰাকৈ দুয়োখন ঠাইৰ দূৰত্বও বেছি নহয়। নৱেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহলৈকে শুকান মাহবোৰ এই ধ্বংসাৱশেষসমূহলৈ খোজকাঢ়ি যোৱাৰ বাবে আটাইতকৈ আৰামদায়ক।