বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ
অসমত বোৱা এখন কাপোৰ, যাৰ সূতায়ে সূতায়ে গঁথা আছে এজন দেৱতাৰ গোটেই জীৱন। হিমালয় পাৰ হৈ হেৰাই যোৱা, আৰু চাৰি শতিকাৰ পিছত অৱশেষত ঘৰলৈ উভতি অহা সেই কাপোৰৰ কথা।
বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ হৈছে প্ৰায় চাৰে ন মিটাৰ দীঘল এখন পাটৰ কাপোৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত বৈ উলিওৱা এই বস্ত্ৰখনৰ ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈকে ফুটি উঠিছে শ্ৰীকৃষ্ণৰ জীৱনলীলা। পৰৱৰ্তী সময়ত ই হিমালয় পাৰ হৈ তিব্বত পায়গৈ। তাত থকা বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলে ইয়াত লিখা কথাখিনিৰ একোৱেই বুজি নাপালে যদিও ইয়াক চিলাই কৰি দিলে আজিৰ এই ৰূপ। এই যিসকল লোকে ইয়াক সযতনে ৰাখিলে, তেওঁলোকে কাহানিও জনা নাছিল ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থ। ১৯০৫ চনৰে পৰা বস্ত্ৰখন সংগ্ৰহিত হৈ আছে ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামত। ই ইমান দূৰ অতিক্ৰম কৰা আৰু ২০২৭ চনত পুনৰ অসমলৈ উভতি অহাৰ কথাই এই দৃষ্টিপাতৰ বিষয়।
নিৰ্বাসনত বোৱা
ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ তত্ত্বাৱধানতেই বৈ উলিওৱা হৈছিল এই বস্ত্ৰখন। তেওঁ ইতিমধ্যে নতুন ধৰ্মটোক কিতাপ, গীত আৰু নাটকেৰে সমৃদ্ধ কৰিছিল। এতিয়া তেওঁ ধৰ্মটোলৈ আন এক অৱদান আগবঢ়োৱাৰ মনস্থ কৰিলে। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল এনে এখন বস্ত্ৰ বৈ উলিওৱা, য'ত একেলগে প্ৰতিফলিত হ'ব সমগ্ৰ কৃষ্ণলীলা। গুৰুজনাৰ নিৰ্দেশমৰ্মে মথুৰাদাস বুঢ়া আতাৰ নেতৃত্বত শিপিনীসকলে তাঁতশালত তুলি লৈছিল পাটৰ কাপোৰৰ এই বিশাল কৰ্মযজ্ঞ।
শংকৰদেৱে প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্মত জাতিভেদ, যাগ-যজ্ঞ আৰু পুৰোহিতৰ কোনো স্থান নাছিল। তাৰ বাবেই তেওঁ ৰাজৰোষত পৰাৰ লগতে হৈ পৰিছিল ৰক্ষণশীল সমাজৰো এক সমস্যা। আহোম ৰজাই গুৰুজনাৰ জোঁৱায়েকক প্ৰাণদণ্ড বিহাত, প্ৰায় ১৫৪৬ চন মানত তেওঁ আহোম ৰাজ্যৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি পশ্চিমৰ কোচ ৰাজ্যলৈ পলায়ন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। তাত ৰজা নৰনাৰায়ণ আৰু তেওঁৰ ভাতৃ তথা সেনাপতি চিলাৰায়ে তেওঁক আশ্ৰয় দিয়ে। এই নিৰ্বাসনৰ কালতেই চিলাৰায়ৰ অনুৰোধমৰ্মে আৰম্ভ হৈছিল বস্ত্ৰখনৰ কাম। ইয়াৰ বয়ন আছিল ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ সমান্তৰালকৈ তাঁতশিল্পৰো এক বিৰল নিদৰ্শন। ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে লেম্পাছ নামৰ এক বয়নশৈলী। ই হৈছে এক সুন্দৰ দুতৰপীয়া বয়ন প্ৰণালী, য'ত দুযোৰকৈ দিঘ আৰু বাণিৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰে এযোৰে কাপোৰৰ মূল পটভূমিটো গঢ় দিয়ে আৰু আনযোৰে চানেকিবোৰ তুলি ধৰে। তাৰ ফলত কাপোৰৰ ওপৰত বেলেগকৈ ফুল বছাৰ পৰিৱৰ্তে, চিত্ৰসমূহ একেবাৰে কাপোৰৰ মূল গাঁথনিতেই নিপুণভাৱে গুঁঠি দিয়া হয়। ইয়াক ব'বলৈ এখন তাঁতশালতে দুজন শিপিনীয়ে একেলগে বহি কাম কৰিবলগীয়া হৈছিল। তাঁতশালৰ পৰা কাপোৰখন বাৰডাল ঠেক পটি হিচাপেহে বৈ ওলাইছিল, আৰু যিমান দিনলৈকে এই বস্ত্ৰভাগ অসমৰ বুকুত আছিল, সিমান দিনলৈকে ই আছিল বাৰটা সুকীয়া খণ্ড হৈয়েই সংৰক্ষিত। কালক্ৰমত মথুৰাদাস বুঢ়া আতাই বৰপেটা সত্ৰক নামনি অসমত এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলে। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি এই ধৰ্মক জীয়াই ৰখা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ একেবাৰে শিপাতেই সোমাই আছে এই বস্ত্ৰখনৰ ইতিহাস।
বস্ত্ৰখনত কি বোৱা আছে
দীঘলীয়াকৈ কেইবাটাও পথালি শাৰীত সজোৱা হৈছে বস্ত্ৰখনৰ মূল বিষয়বস্তু। ভাগৱত পুৰাণৰ দশম স্কন্ধৰ আধাৰত বৃন্দাৱনৰ গৰখীয়াৰ মাজত কটোৱা শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৈশৱ আৰু যৌৱনকাল ইয়াত সুন্দৰকৈ ফুটি উঠিছে। এইখন আছিল শংকৰদেৱৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় পুথি, যাক তেওঁ নিজেই অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰিছিল। বৰ্তমান লণ্ডনত সংৰক্ষিত বস্ত্ৰখনৰ বৃহৎ অংশটোত কালিয়দমনৰ দৃশ্যই প্ৰাধান্য পোৱা দেখা যায়। বিষাক্ত নদীৰ পৰা খেদি পঠিওৱা কালিনাগৰ অসংখ্য ফণাৰ ওপৰত কৃষ্ণই কৰা বিজয় নৃত্যৰ দৃশ্যটো বস্ত্ৰখনত বাৰে বাৰে ঘূৰি আহে। ইয়াৰ চাৰিওফালে ফুটি উঠিছে কৃষ্ণলীলাৰ বাকী অংশ। শিশু কৃষ্ণক বধ কৰিবলৈ পথাৰলৈ পঠিওৱা বকাসুৰকে ধৰি বহুতো অসুৰ, আৰু কৃষ্ণই এটাৰ পিছত এটাকৈ সিহঁতক পৰাস্ত কৰাৰ ছবি। বস্ত্ৰখনত ৰাসক্ৰীড়াও আছে, অৰ্থাৎ গোপীসকলৰ সৈতে কৃষ্ণই কৰা সেই বৃত্তাকাৰ নৃত্য। কাহিনীৰ এই শাৰীবোৰৰ মাজতে জিলিকি আছে নৃত্যশিল্পী, চৰাই-চিৰিকটি, জীৱ-জন্তু আৰু ওখ ফুলনি গছৰ শাৰী। পাটৰ কাপোৰখনত বিষ্ণুৰ অৱতাৰসমূহৰ লগতে ডেউকা মেলি থকা গৰুড় পক্ষীৰ চিত্ৰইও ঠাই পাইছে। সুন্দৰ আৰ্হিৰ পাৰিয়ে প্ৰতিটো দৃশ্যক আৱৰি ৰাখিছে একোখন সুকীয়া ফ্ৰেমৰ মাজত।
একেবোৰ কাহিনীৰ আন যিকোনো চিত্ৰকৰ্মতকৈ এই বস্ত্ৰখনক যিটো কথাই সুকীয়া কৰি তুলিছে, সেয়া হ'ল ইয়াৰ মাজত জিলিকি থকা আখৰবোৰ। কাপোৰখনৰ মাজে মাজে বৈ উলিওৱা হৈছে অসমীয়া লিপিৰ কেইবাটাও শাৰী। এইবোৰ পিছত লিখি দিয়া হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ সূতাৰেই বোৱা হৈছিল। দৃশ্যবোৰৰ পৰিচয় দিবলৈ চমু বৰ্ণনাও দিয়া আছে। কালিয়দমনৰ আধাৰত ৰচিত শংকৰদেৱৰ নিজৰ নাটকৰ পদসমূহো এই আৰ্হিৰ মাজত দেখা যায়। অৰ্থাৎ গুৰুজনাৰ নিজা বাক্যৰেই বস্ত্ৰখনত ভগৱানক তুলি ধৰা হৈছে। এইবাবেই ইয়াক জনা-বুজা সকলে কেৱল এখন বোৱা ছবি বুলি নোকোৱাই এখন বোৱা ধৰ্মগ্ৰন্থ বুলিহে আখ্যা দিয়ে। ইয়াত চিত্ৰবোৰৰ সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ লিপিবোৰো। সেই সময়ত ভাৰতত ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ সাধাৰণতে সংস্কৃতত লিখা হৈছিল, যি ভাষা উপত্যকাটোৰ প্ৰায়ভাগ মানুহেই পঢ়িব নাজানিছিল। সেয়ে শংকৰদেৱে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে অসমীয়াত সাহিত্য ৰচনা কৰে। তেওঁ নিজেই ভাগৱত পুৰাণৰ সৰহভাগ অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰি উলিয়ায়। ফলস্বৰূপে, এশাৰীও সংস্কৃত পঢ়িব নজনা গাঁৱৰ সাধাৰণ মানুহ এজনেও এই বস্ত্ৰখনৰ সন্মুখত থিয় হৈ ইয়াৰ কাহিনী সহজে বুজি উঠিব পাৰিছিল।
বস্ত্ৰখন এতিয়া ক'ত
ইয়াৰ পিছতেই বস্ত্ৰখনে অসম এৰে। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বৈষ্ণৱ সমাজৰ বাবে বোৱা এই বস্ত্ৰখন বৌদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰীসকলে অসমৰ পৰা উত্তৰলৈ, হিমালয়ৰ বাটেৰে তিব্বতলৈ লৈ যায়। ই গৈছিল বাৰডাল সুকীয়া পটি হিচাপেহে, এখন সম্পূৰ্ণ বস্ত্ৰ হিচাপে নহয়। লাছালৈ যোৱা বাণিজ্যপথৰ ওপৰত, গিয়াংচেৰ অলপ পশ্চিমে থকা গোবছি নামৰ মঠতেই সেই পটিকেইডালে থিতাপি ল'লে। বস্ত্ৰখনত বৈ উলিওৱা বৈষ্ণৱ পদসমূহ পঢ়িব নোৱাৰিলেও পিছে তাত থকা ভিক্ষুসকলে ভালকৈয়ে বুজিছিল এই বিদেশী পাটৰ কাপোৰখনৰ মূল্য। তেওঁলোকে সেই বাৰডাল পটি চিলাই কৰি আজি জীয়াই থকা বস্ত্ৰখনৰ ৰূপ দিলে আৰু ইয়াক নিজৰ মঠতে ওলোমাই থলে। বস্ত্ৰখন যে আজিও বাচি আছে, সেয়া কিজানি তিব্বতৰ এই ঘটনাৱলীৰ বাবেই। মঠৰ শুকান আৰু আন্ধাৰ পৰিৱেশত পাটৰ কাপোৰখন শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি সংৰক্ষিত হৈ ৰ'ল।
১৯০৪ চনত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ জৰিয়তে বস্ত্ৰখনে পুনৰ বহিৰ্বিশ্বত ভৰি দিয়ে। ইয়ংহাজবেণ্ড অভিযানৰ অধীনত এটা ব্ৰিটিছ সৈন্যদলে লাছালৈ যাত্ৰা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ লগত যোৱা দ্য টাইমছ অৱ লণ্ডনৰ সাংবাদিক পাৰ্চিভেল লেণ্ডনে অন্যান্য তিব্বতীয় সামগ্ৰীৰ লগতে এই পুৰণি অসমীয়া পাটৰ কাপোৰখনো সংগ্ৰহ কৰি ইংলেণ্ডলৈ লৈ যায়। তেওঁ ইয়াক ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামক অৰ্পণ কৰে আৰু ১৯০৫ চনত মিউজিয়ামে ইয়াক পঞ্জীয়ন কৰে। প্ৰথম অৱস্থাত ইয়াক তিব্বতীয় পাটৰ কাপোৰ বুলিয়েই পঞ্জীয়ন কৰা হৈছিল, কাৰণ ইয়াৰ ঘন বয়নশৈলী আৰু লিপি কোনেও ধৰিব পৰা নাছিল। পিছলৈহে ইয়াৰ প্ৰকৃত পৰিচয় পোহৰলৈ আহে। আৰ্হিৰ মাজে মাজে বৈ উলিওৱা অসমীয়া লিপিয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে ই আচলতে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ এখন বৈষ্ণৱ বস্ত্ৰ। অৱশ্যে মিউজিয়ামে ইয়াক শংকৰদেৱৰ জীৱনকালৰ বুলি নধৰে। তেওঁলোকৰ মতে এই বস্ত্ৰখন সপ্তদশ শতিকাৰ শেষভাগৰ আৰু ই কোনো এখন সত্ৰৰ বাবে বোৱা। অৰ্থাৎ গুৰুজনাই তত্ত্বাৱধান কৰা বস্ত্ৰখন নহয়, সেই একেই পৰম্পৰাৰ পিছৰ এখন বস্ত্ৰহে। লণ্ডনত থকা বস্ত্ৰখন প্ৰায় চাৰে ন মিটাৰ দীঘল আৰু দুই আৰু এক-তৃতীয়াংশ মিটাৰ বহল, য'ত বাৰডাল সৰু সৰু কাপোৰৰ টুকুৰা একেলগে চিলাই কৰা হৈছে। তিব্বতত ইয়াৰ ওপৰৰ অংশত হালধীয়া, কমলা আৰু নীলা ৰঙৰ চীনা দামাস্কৰ তিনিটা পাৰিও লগোৱা হয়, আৰু তাৰো ওপৰত সোণালী সূতাৰে মেঘৰ পিছত খেদি ফুৰা ড্ৰেগনৰ আৰ্হিৰ চীনা ব্ৰকেডৰ এটা খণ্ড। আটাইতকৈ পুৰণি নহ'লেও, ই হৈছে বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বৃহৎ সংৰক্ষিত ভক্তি-বস্ত্ৰ।
প্ৰায় এটা শতিকা ধৰি কাহিনীটো ইয়াতেই সীমাবদ্ধ আছিল। ব্লুমছবাৰীৰ এটা কাঁচৰ বাকচত সোমাই আছিল বস্ত্ৰখন। দৰ্শনাৰ্থীসকলে ইয়াক অসমীয়া গুৰুজনা আৰু তেওঁৰ শিপিনীসকলৰ সৃষ্টি বুলি ভবাৰ পৰিৱৰ্তে তিব্বতৰ এক আচহুৱা সামগ্ৰী বুলিয়েই গণ্য কৰিছিল। পিছে এতিয়া পৰিস্থিতি সলনি হৈছে। ২০২৫ চনৰ ১৭ নৱেম্বৰত অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে লণ্ডনত ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামৰ সৈতে এখন অভিপ্ৰায় পত্ৰত স্বাক্ষৰ কৰে। ২০২৭ চনৰ পৰা ওঠৰ মাহৰ বাবে বস্ত্ৰখন ধাৰলৈ অনা হ'ব, আৰু ইয়াৰ চৰ্ত হ'ল অসমে গুৱাহাটীত ইয়াক ৰাখিবলৈ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰিত এখন সংগ্ৰহালয় নিৰ্মাণ কৰিব লাগিব। পাটৰ কাপোৰখন ইমানেই ঠুনুকা যে মিউজিয়ামৰ মতে ইয়াৰ ভিতৰত মাত্ৰ ছমাহৰ বাবেহে ইয়াক প্ৰদৰ্শন কৰিব পৰা যাব। সেয়েহে এই যাত্ৰাক প্ৰকৃত প্ৰত্যাৱৰ্তন বুলি কোৱাতকৈ এক বিৰল সুযোগ বুলিহে ক'ব পাৰি। তথাপিও, লণ্ডন পোৱাৰ এশ বছৰৰো অধিক কালৰ অন্তত, বস্ত্ৰখন পুনৰ আহি পৰিব সেই তাঁতশালবোৰৰ আশে-পাশেই, যিয়ে এদিন ইয়াক প্ৰাণ দিছিল।
