শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ
পঞ্চদশ শতিকাৰ মহাপুৰুষ, যিজনে অসমত নৱবৈষ্ণৱ (একশৰণ) ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন কৰি আধুনিক অসমীয়া সংস্কৃতিৰ ভেটি গঢ়িছিল।
শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আছিল একেধাৰে সন্ত, কবি, নাট্যকাৰ, গীতিকাৰ আৰু সমাজ সংস্কাৰক। তেৱেঁই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ পাতনি মেলিছিল। এই ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ লগতে তেওঁ উপত্যকাটোক উপহাৰ দিলে এক সমৃদ্ধ লিখিত সাহিত্য, গীত-মাত, নাট্যশৈলী, নৃত্যকলা আৰু নামঘৰৰ দৰে এক গ্ৰাম্য অনুষ্ঠান। আজিও এই নামঘৰ অসমীয়া সমাজ জীৱনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ জিলিকি আছে। পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি ১৪৪৯ চনৰ পৰা ১৫৬৮ চনলৈ প্ৰায় ১২০ বছৰ কাল তেওঁ জীৱিত আছিল। এই সময়ছোৱাক লৈ কিছু মতানৈক্য থাকিলেও তেওঁৰ প্ৰভাৱক লৈ কাৰো মনত সন্দেহ নাই। এই সকলোবোৰ যুগান্তকাৰী কাম তেওঁ মাত্ৰ এটা জীৱনকালৰ ভিতৰতে সম্পন্ন কৰি থৈ গ'ল। সেই সময়ত ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহ কেৱল সংস্কৃত ভাষাতে আৱদ্ধ আছিল আৰু পূজা-পাতল চলিছিল পুৰোহিতৰ জৰিয়তে। তেওঁ ধৰ্মগ্ৰন্থক সংস্কৃতৰ পৰিসীমাৰ পৰা উলিয়াই আনিলে, উপাসনাৰ পৰা পুৰোহিতৰ প্ৰয়োজনীয়তা আঁতৰ কৰিলে আৰু প্ৰাৰ্থনা গৃহৰ দুৱাৰ সকলো জাতি-বৰ্ণৰ বাবে মুকলি কৰি দিলে। সেই তেতিয়াৰে পৰা আজিকোপতি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ এক বিশাল জনসমাজে তেওঁ দেখুৱাই যোৱা পদ্ধতিৰেই ভক্তি-উপাসনা কৰি আহিছে।
ভূঞা সমাজত জন্ম
মাটি-বাৰীৰ অধিকাৰী একাংশ দলপতিৰ মিত্ৰজোঁট বাৰভূঞাসকলৰ শাসনাধীন বৰদোৱাত শংকৰদেৱৰ জন্ম হয়। সেই সময়ত দুটা প্ৰধান শক্তিৰ মাজৰ মধ্য উপত্যকাটো তেওঁলোকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ পশ্চিম দিশত আছিল পতনোন্মুখ প্ৰাচীন কমতা ৰাজ্য আৰু উজনি অসমৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে আগবাঢ়ি আহিছিল আহোম স্বৰ্গদেউসকল। শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালটো আছিল কায়স্থ সম্প্ৰদায়ৰ ভূঞা আৰু তেওঁৰ পিতৃ কুসুম্বৰ আছিল এই ভূঞাসকলৰ দলপতি অৰ্থাৎ শিৰোমণি। সেইখন আছিল সৰু সৰু জমিদাৰীৰে গঠিত এখন সমাজ। তাত নাছিল কোনো সুনিৰ্দিষ্ট কেন্দ্ৰ, নাছিল কোনো ৰাজধানী বা ভূঞাসকলৰ ওপৰত কোনো একক কৰ্তৃত্ব। তেনে এক ৰাজনৈতিক পটভূমিত জন্মগ্ৰহণ কৰা এজন ব্যক্তিৰ পৰা মানুহে মাটি-বাৰী চম্ভালি প্ৰজাক শাসন কৰাটোহে আশা কৰিছিল, নতুনকৈ কোনো ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো নহয়।
সৰুতেই পিতৃ-মাতৃক হেৰুৱাই আইতাকৰ তত্ত্বাৱধানত তেওঁ ডাঙৰ-দীঘল হয়। বাৰ বছৰ বয়সত তেওঁক পণ্ডিত মহেন্দ্ৰ কন্দলিৰ টোললৈ পঠিওৱা হয়। সেইখন আছিল গাঁৱৰ এনে এখন শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত সম্ভ্ৰান্ত ঘৰৰ ল'ৰাই সংস্কৃত ব্যাকৰণ, মহাকাব্য আৰু পুৰাণসমূহ মুখস্থ কৰিছিল। এই শিক্ষালাভৰ সময়ছোৱাক লৈ বহুতো কাহিনী প্ৰচলিত আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় কাহিনীটো অনুসৰি, স্বৰবৰ্ণৰ ব্যৱহাৰ শিকাৰ আগতেই মাত্ৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সহায়তে এইজন বালকে এটি সুন্দৰ স্তুতিগীত ৰচনা কৰি উলিয়াইছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ এশ বছৰ বা তাতোকৈ অধিক সময়ৰ পিছত ৰচিত ভক্তিমূলক জীৱনী অৰ্থাৎ চৰিত পুথিসমূহৰ পৰাই এই আখ্যানবোৰ পোৱা গৈছে। তলৰ কাহিনীত এই বিষয়ে বিতংকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
টোলৰ শিক্ষা সাং কৰি তেওঁ নিজৰ জন্মগত দায়িত্বভাৰ গ্ৰহণ কৰে। ১৪৬৬ চন মানত তেওঁ পিতৃৰ পদবীত অধিষ্ঠিত হৈ ভূঞাসকলৰ শিৰোমণি হয়। তেওঁৰ ব্যতিক্ৰমী চিন্তা-ধাৰাৰ প্ৰকাশ প্ৰায় লগে লগেই দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল। ১৪৬৮ চনত, মাত্ৰ ঊনৈশ বছৰ বয়সতে তেওঁ বৰদোৱাত চিহ্নযাত্ৰা নামৰ এখন নাট ৰচনা কৰি মঞ্চস্থ কৰে। অভিনয় ক্ষেত্ৰৰ পিছফালে তেওঁ কাপোৰত বিষ্ণুৰ সপ্তবৈকুণ্ঠৰ চিত্ৰ আঁকি আঁৰি দিছিল। নিজৰ আৰ্হিৰে খোল-তাল গঢ়াই তেওঁ নিজেই গায়ন-বায়নক প্ৰশিক্ষণ দিছিল আৰু নাটখনত অভিনয়ো কৰিছিল। উপত্যকাটোত পূৰ্বৰে পৰা প্ৰচলিত ওজাপালিৰ আৰ্হিতেই তেওঁ এই নাট্যকলাৰ ৰূপ দিছিল, য'ত এজন মূল গায়কে পদ গায় আৰু সংগীসকলে তেওঁক সহযোগ কৰে। সেই বছৰৰ পৰাই তেওঁ ৰচনা কৰিবলৈ লোৱা এই বিশেষ ধৰণৰ নাটসমূহক অংকীয়া নাট আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশনক ভাওনা বুলি কোৱা হয়। চিহ্নযাত্ৰাক অংকীয়া নাটসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথম বুলি গণ্য কৰা হয়।
ইয়াৰ কিছুদিন পিছতেই সূৰ্যৱতীৰ সৈতে তেওঁৰ বিবাহ সম্পন্ন হয়। প্ৰায় তিনি বছৰৰ মূৰত মনু নামৰ এজনী কন্যা সন্তানৰ জন্ম হয় যদিও ইয়াৰ ন মাহ পিছতেই পত্নীৰ বিয়োগ ঘটে। এই শোকৰ ফলস্বৰূপে তেওঁৰ মনত শিৰোমণিৰ জীৱনৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য উপজিল। কন্যা মনুক বিয়া দি জোঁৱায়েক হৰিৰ হাতত ঘৰ-সংসাৰৰ সকলো দায়িত্ব অৰ্পণ কৰি তেওঁ উপত্যকাটোৰ পৰা ওলাই গ'ল।
শংকৰদেৱ কি বিচাৰি ওলাই গৈছিল
প্ৰকৃত ধৰ্মৰ সন্ধানতেই শংকৰদেৱে গৃহত্যাগ কৰিলে। পত্নীৰ মৃত্যুৱে তেওঁৰ মনৰ পূৰ্বৰ বৈৰাগ্য ভাৱক অধিক গভীৰ কৰি তুলিলে। ভাৰতবৰ্ষৰ অন্যান্য প্ৰান্তত থকা বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ মূল কেন্দ্ৰসমূহ দৰ্শন কৰাই আছিল তেওঁৰ যাত্ৰাৰ মূল উদ্দেশ্য। ১৪৮১ চনত বত্ৰিছ বছৰ বয়সত তেওঁ সোতৰজন সংগীৰ সৈতে তীৰ্থযাত্ৰালৈ ওলায়। এই সংগীসকলৰ মাজত আছিল তেওঁৰ বাল্যবন্ধু ৰামৰাম আৰু পুৰণি শিক্ষক পণ্ডিত মহেন্দ্ৰ কন্দলি। বাৰ বছৰ ধৰি চলা এই দীঘলীয়া যাত্ৰাপথত তেওঁ পুৰী, গয়া, মথুৰা, বৃন্দাৱন, দ্বাৰকা, অযোধ্যা, ৰামেশ্বৰম আৰু বদ্ৰিকাশ্ৰম ভ্ৰমণ কৰে। সেই সময়ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষতে ভক্তি আন্দোলনৰ ঢৌৱে এক চৰম পৰ্যায় পাইছিলগৈ। তামিলনাডুৰ পৰা বংগলৈকে এই ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক ভক্তিৰ জোৱাৰে হিন্দু ধৰ্মক এক নতুন ৰূপ দিছিল। ইয়াৰ মূলমন্ত্ৰ আছিল অতি সৰল। ঈশ্বৰক পাবলৈ কোনো পূজা-পাতল বা পুৰোহিতৰ প্ৰয়োজন নাই, কেৱল প্ৰেম আৰু নাম-কীৰ্তনৰ জৰিয়তেই ভগৱানক লাভ কৰিব পাৰি। এই একেই দৰ্শনক নিজৰ কৰি লৈ শংকৰদেৱ উভতি আহিল।
প্ৰায় ১৪৯৩ চনত তেওঁ আহি ঘৰ পালেহি। ইয়াৰ কিছু সময়ৰ পিছতেই মিথিলাৰ পৰা জগদীশ মিশ্ৰ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতে ভাগৱত পুৰাণৰ এখন প্ৰতিলিপি লৈ বৰদোৱাত উপস্থিত হয়হি। মিশ্ৰই সমগ্ৰ গ্ৰন্থখন শংকৰদেৱক পঢ়ি শুনায় আৰু ইয়াৰ অৰ্থ বুজাই দিয়ে। এই পাঠেই নিৰ্ধাৰণ কৰি দিলে শংকৰদেৱৰ ভৱিষ্যতৰ ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ মূল আধাৰ। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ গঢ়ি তোলা সকলো সৃষ্টিৰ একমাত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ হৈ পৰিল এই ভাগৱত। তেওঁ নিজৰ প্ৰয়োজনীয় গ্ৰন্থখন বিচাৰি পালে। কিন্তু যিটো উপত্যকালৈ তেওঁ উভতি আহিছিল, তাত ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ বাবে তেওঁৰ হাতত তেতিয়াও নাছিল কোনো সুনিৰ্দিষ্ট পৰিকল্পনা।
উপত্যকাটোৰ পৰিস্থিতিয়েই তেওঁক সেই পৰিকল্পনাৰ বাট দেখুৱালে। সেই সময়ত অসমত ধৰ্ম মানেই আছিল দেৱী পূজা আৰু তান্ত্ৰিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ। উপাসনাৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল পশুবলি। ঈশ্বৰৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ পথ পুৰোহিতৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত আছিল আৰু ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহ সাধাৰণ মানুহে পঢ়িব নোৱাৰা সংস্কৃত ভাষাত আবদ্ধ হৈ আছিল। কোনে জীৱনত কিমান দূৰলৈকে আগবাঢ়িব পাৰিব, সেয়া জাতিভেদ প্ৰথাই নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আনহাতে পাহাৰ আৰু নদীপৰীয়া অঞ্চলৰ জনজাতীয় লোকসকল এই সমগ্ৰ বৰ্ণ ব্যৱস্থাটোৰ পৰাই আছিল সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন। শংকৰদেৱে এই সকলোবোৰ বাধা আঁতৰাই এক নতুন পথৰ সন্ধান দিলে।
একশৰণ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা
বৰদোৱাত তেওঁ প্ৰথমটো প্ৰাৰ্থনা গৃহ নিৰ্মাণ কৰি ভক্তসকলক একত্ৰিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্মটোৱেই আছিল এক শৰণ নাম ধৰ্ম, য'ত কেৱল নাম-কীৰ্তনৰ জৰিয়তে একমাত্ৰ ঈশ্বৰৰ শৰণ লোৱা হয়। এই ধৰ্মৰ উপাস্য দেৱতা আছিল কৃষ্ণ। ইয়াত কৃষ্ণক কেৱল বহুতো অৱতাৰৰ মাজৰ এটা বুলি গণ্য কৰা হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁক স্বয়ং পৰমেশ্বৰ নাৰায়ণ বুলি মানি লোৱা হৈছিল, যাৰ আংশিক প্ৰকাশহে আছিল আন সকলো দেৱ-দেৱী আৰু অৱতাৰ। নৱবিধা ভক্তিৰ ভিতৰত তেওঁ শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তন অৰ্থাৎ ঈশ্বৰৰ নাম আৰু গুণানুকীৰ্তন শুনা আৰু গোৱাৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰতো সামূহিক নাম-প্ৰসংগক তেওঁ উপাসনাৰ মূল কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। এই ভক্তিৰ মূল আধাৰ আছিল দাস্য ভাৱ, অৰ্থাৎ প্ৰভুৰ প্ৰতি ভৃত্যৰ গভীৰ আৰু নম্ৰ প্ৰেম। বংগৰ গৌড়ীয় বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ পৰা তেওঁৰ পথ ইয়াতেই আছিল পৃথক। গৌড়ীয় পৰম্পৰাত ৰাধা-কৃষ্ণৰ প্ৰেমক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হয় যদিও শংকৰদেৱে ৰাধাৰ উপাসনা একেবাৰেই কৰা নাছিল। তেওঁৰ দৃষ্টিত কৃষ্ণ আছিল প্ৰভু, প্ৰেমিক নহয়। এই ধৰ্মত নাছিল কোনো মূৰ্তি, নাছিল কোনো বলিবিধান, পুৰোহিতৰ মধ্যস্থতা বা জন্মগত জাতিভেদৰ প্ৰাচীৰ। সমগ্ৰ দৰ্শনটো চাৰিটা মূলৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল, যাক চাৰি বস্তুও বোলা হয়। সেই চাৰিটা হ'ল নাম, দেৱ, গুৰু আৰু ভকত।
মূৰ্তি আৰু পুৰোহিতবিহীন এক ধৰ্মৰ উপাসনাৰ বাবেও এখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰ উত্তৰতেই সৃষ্টি হ'ল নামঘৰৰ। কাঠৰ খুঁটাৰে নিৰ্মিত একেখন চালিৰ তলত থকা এই মুকলি ঘৰটোৰ পূব দিশত সংলগ্ন হৈ থাকে এটি সৰু পৱিত্ৰ কোঠা, অৰ্থাৎ মণিকূট। মণিকূটৰ ভিতৰত থকা গুৰু আসনত কোনো মূৰ্তিৰ পৰিৱৰ্তে স্বয়ং ভাগৱত গ্ৰন্থখন স্থাপন কৰা হয়। যি স্থানত সাধাৰণতে মূৰ্তি স্থাপন কৰা হয়, তাত এখন গ্ৰন্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই সৰল কাৰ্যটোৰ মাজতেই সোমাই আছিল সমগ্ৰ নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ মূল দৰ্শন। প্ৰতিখন গাঁৱতে একোটাকৈ নামঘৰ গঢ়ি উঠিল। যিহেতু এই প্ৰাৰ্থনা গৃহত কোনো পুৰোহিত বা নিৰ্দিষ্ট জাতিৰ আধিপত্য নাছিল, সেয়েহে ই কেৱল উপাসনাৰ স্থান হৈয়েই নাথাকিল। গাঁৱৰ ৰাইজে একত্ৰিত হৈ বিবাদ মীমাংসা কৰা আৰু সমাজৰ বিভিন্ন সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা এক উমৈহতীয়া মঞ্চ হিচাপে ই পৰিগণিত হ'ল। আজিও অসমীয়া গাঁৱৰ সমাজ ব্যৱস্থাত নামঘৰে এক সক্ৰিয় কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰি আছে।
নামঘৰৰ সমান্তৰালকৈ গঢ় লৈ উঠা সত্ৰসমূহো হ'ল এক সুকীয়া অসমীয়া অনুষ্ঠান। প্ৰতিষ্ঠাপকৰ পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰি এজন অধিকাৰে সত্ৰ পৰিচালনা কৰে। ইয়াত উদাসীন আৰু গৃহস্থী দুয়োবিধ ভকতেই বাস কৰে। মাটি-বাৰী আৰু শিষ্যৰে সমৃদ্ধ এখন সত্ৰই একেধাৰে ধৰ্মীয় শিক্ষানুষ্ঠান, সাঁচিপতীয়া পুথিৰ সংগ্ৰহালয়, কলা-সংস্কৃতিৰ কেন্দ্ৰ আৰু গ্ৰাম্য প্ৰশাসনৰ এক গোট হিচাপে কাম কৰে। এই সত্ৰসমূহৰ বাবেই নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনটো কেৱল লোককথাত পৰিণত নহৈ জীৱন্ত হৈ ৰ'ল। প্ৰায় চাৰিশ বছৰ ধৰি কোনো লিখিত ৰূপ নথকাৰ পিছতো সত্ৰসমূহে গীতৰ সুৰ, নাটৰ পৰিৱেশন আৰু নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ অক্ষুণ্ণ ৰাখিলে। মাজুলী হৈ পৰিল এই সত্ৰসমূহৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ। ইয়াৰ প্ৰধান সত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে আউনীআটী আৰু দক্ষিণপাট, তাৰোপৰি যাৰ শিল্পীসকলে সত্ৰীয়া নৃত্যক বহিৰ্বিশ্বৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিলে সেই উদাসীন কমলাবাৰী সত্ৰ, আৰু মুখাশিল্পৰ বাবে বিখ্যাত চামগুৰি সত্ৰ।
নিৰ্যাতন, পলায়ন আৰু কোচ ৰাজ্যৰ বিশ বছৰ
হেজাৰ হেজাৰ অনুগামী গোটাই ব্ৰাহ্মণ্যবাদৰ ৰীতি-নীতিক প্ৰত্যাখ্যান কৰা এজন ধৰ্মপ্ৰচাৰক একেধাৰে ৰক্ষণশীল সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰ দুয়োৰে বাবে মূৰৰ কামোৰণি হৈ পৰিছিল। সেয়ে জীৱনৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ তেওঁ এই বিপদৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ স্থান সলনি কৰিয়েই কটাব লগাত পৰে। ১৫১৬ চন মানত ভূঞাসকলে বৰদোৱা ত্যাগ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ লগতে শংকৰদেৱেও ক্ৰমান্বয়ে পূব দিশলৈ আগবাঢ়ি শিঙৰি, ৰৌতা, গাংমৌ হৈ মাজুলীৰ সমীপৰ ধুৱাহাট পায়গৈ। ধুৱাহাটত তেওঁ কেইবাবছৰো অতিবাহিত কৰে। তাতেই তেওঁ লগ পায় এজন তৰুণ শাক্ত মাধৱদেৱক। এটা ছাগলী বলিক লৈ শংকৰদেৱৰ লগত তৰ্ক কৰিবলৈ অহা মাধৱদেৱ এই তৰ্কযুদ্ধত পৰাজিত হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত মাধৱদেৱেই হৈ পৰে এই ধৰ্ম আন্দোলনৰ শ্ৰেষ্ঠতম কবি আৰু শংকৰদেৱৰ এজন সুযোগ্য উত্তৰাধিকাৰী।
১৫৪০-ৰ দশকত আহোম স্বৰ্গদেউ চুক্লেনমুংৰ দিনত তেওঁলোকৰ ওপৰত ৰজাঘৰীয়া ৰোষ পৰিল। শংকৰদেৱৰ নিজৰ জোঁৱায়েক হৰিক প্ৰাণদণ্ড বিহাৰ লগতে মাধৱদেৱকো এবছৰৰ বাবে কাৰাগাৰত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়। ১৫৪৬ চন মানত কোচ সেনাই পূব দিশলৈ আগবাঢ়ি অহাৰ সুযোগ লৈ শংকৰদেৱে আহোম ৰাজ্যৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি পশ্চিমৰ কোচ ৰাজ্যত আশ্ৰয় লয়গৈ। বৰপেটা সত্ৰৰ সমীপৰ পাটবাউসীত নিগাজিকৈ থাকিবলৈ লৈ তেওঁ তাত এটা কীৰ্তন ঘৰ নিৰ্মাণ কৰালে। জীৱনৰ বাকী সময়ছোৱাত পাটবাউসীয়েই হৈ পৰিছিল তেওঁৰ ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ মূল কেন্দ্ৰ।
সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ পিছতো কিন্তু বিপদে তেওঁৰ লগ এৰা নাছিল। বিৰোধী ব্ৰাহ্মণসকলে কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণৰ ওচৰত গোচৰ তৰিলে যে এই প্ৰচাৰকজনে এক নতুন ধৰ্মৰে প্ৰজাক বিপথে পৰিচালিত কৰিছে। ফলস্বৰূপে ৰজাই তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰৰ নিৰ্দেশ দিয়াত শংকৰদেৱে আত্মগোপন কৰিবলগীয়া হ'ল। তেওঁৰ সলনি নাৰায়ণ দাস ঠাকুৰ আতা আৰু গোকুলচান্দ নামৰ দুজন শিষ্যক বন্দী কৰি কোচবিহাৰলৈ লৈ গৈ অকথ্য নিৰ্যাতন চলোৱা হয়। তথাপিও তেওঁলোকৰ কোনেও গুৰুজনাৰ অৱস্থান প্ৰকাশ নকৰিলে। অৱশেষত ৰাজদৰবাৰৰ পৰাই মুকলি হ'ল শংকৰদেৱৰ উদ্ধাৰৰ পথ। ৰজাৰ ভাতৃ তথা কোচ ৰাজ্যলৈ সাম্ৰাজ্যৰ গৌৰৱ কঢ়িয়াই অনা সেনাপতি চিলাৰায়ৰ পৰা আহিল শংকৰদেৱলৈ সহায়। ৰাজ্যৰ আটাইতকৈ ক্ষমতাশালী এই সেনানায়কজন আছিল শংকৰদেৱৰে কুটুম্ব। সেয়ে চিলাৰায়ে শংকৰদেৱক আশ্ৰয় দি শাস্তিৰ পৰিৱৰ্তে ৰজাৰ সন্মুখত আত্মপক্ষ সমৰ্থনৰ সুযোগ উলিয়ালে। মুকলি তৰ্কত শংকৰদেৱে অভিযোগকাৰীসকলৰ যুক্তি খণ্ডন কৰাত নৰনাৰায়ণে তেওঁক সকলো অভিযোগৰ পৰা সন্মানেৰে মুক্ত কৰে। আনহাতে চিলাৰায়ে পিছলৈ একশৰণ ধৰ্মতে শৰণ লয়।
বিচাৰৰ পিছতেই শংকৰদেৱৰ মৰ্যাদা এজন পলাতকৰ পৰা ৰাজকীয় অতিথিস্বৰূপ হৈ পৰিল। ৰজাৰ অনুৰোধত তেওঁ ৰাজদৰবাৰলৈ যাবলৈ ধৰিলে আৰু জীৱনৰ শেষৰ বছৰকেইটাত পাটবাউসী আৰু কোচ ৰাজধানীৰ মাজত অহা-যোৱা কৰি কটালে। ১৫৫০ চনত এশৰো অধিক শিষ্যৰ সৈতে তেওঁ দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে পুৰীলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰি কেইমাহমানৰ ভিতৰতে উভতি আহে। এই সময়ছোৱাতেই ৰজাই তেওঁক কিছুমান বিশেষ কামৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰিছিল। চিলাৰায়ৰ অনুৰোধমৰ্মে শংকৰদেৱৰ নিজা তত্ত্বাৱধানত বৰপেটাত বৃন্দাৱনী বস্ত্ৰ বৈ উলিওৱা হৈছিল। পাট সূতাৰে বোৱা এই বিশাল বস্ত্ৰখনত বৃন্দাৱনত কৰা কৃষ্ণৰ লীলাসমূহ সুন্দৰকৈ তুলি ধৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত এই কাপোৰখন অসমৰ পৰা তিব্বতলৈ যায়, আৰু বৰ্তমান ই আছে ব্ৰিটিছ মিউজিয়ামত।
শংকৰদেৱৰ সাহিত্য
শংকৰদেৱৰ প্ৰায় সকলোবোৰ ৰচনাই সংস্কৃতৰ পৰিৱৰ্তে সাধাৰণ মানুহৰ ভাষাত লিখা হৈছিল। এই পৰিৱৰ্তনেই আছিল অসমীয়া ভাষাৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সাহিত্যিক পদক্ষেপ। টোলত পঢ়ি থকা অৱস্থাত ৰচনা কৰা আখ্যানমূলক কবিতাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আশীৰ ঊৰ্ধ্বৰ বয়সলৈকে তেওঁৰ এই সাহিত্যিক যাত্ৰা অব্যাহত থাকে। ইয়াৰ সৰ্বাধিক অংশ পাটবাউসীত কটোৱা কোচ ৰাজ্যৰ দিনবোৰৰ সৃষ্টি। অৱশ্যে তেওঁৰ সকলো ৰচনা একেটা ভাষাত নাছিল। দুটা ভিন্ন উদ্দেশ্যত তেওঁ দুটা বেলেগ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিলে। ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহ প্ৰকাশ পালে অসমীয়াত। ভাগৱত পুৰাণৰ এক বৃহৎ অংশ তেওঁ অসমীয়ালৈ ৰূপান্তৰ কৰে যদিও ই আক্ষৰিক অনুবাদ নাছিল, বৰঞ্চ আছিল এক স্বতন্ত্ৰ অভিযোজন। সংস্কৃত শ্লোকবোৰে সেই সময়ৰ উপত্যকাটোৰ থলুৱা শব্দ আৰু জঁতুৱা ঠাঁচৰ মাজেৰে প্ৰাণ পাই উঠিছিল। তেওঁ নিজ হাতেৰে প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় স্কন্ধ, ষষ্ঠ আৰু অষ্টম স্কন্ধৰ কিছু অংশ, একাদশ আৰু দ্বাদশ স্কন্ধ, লগতে কৃষ্ণৰ শৈশৱ কাল বৰ্ণিত দশম স্কন্ধৰ বিখ্যাত প্ৰথমাৰ্ধ অৰ্থাৎ আদি দশম ৰচনা কৰি থৈ যায়। দশম স্কন্ধৰ বাকী অংশ আৰু তেওঁ আৰম্ভ কৰা আন আন খণ্ডসমূহ পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ শিষ্যসকলে সম্পূৰ্ণ কৰে। সেয়েহে অসমীয়া ভাগৱতক একাধিক প্ৰজন্মৰ শ্ৰমৰ ফচল বুলি ক'ব পাৰি। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্বৰ কবি মাধৱ কন্দলিয়ে আধৰুৱা কৰি থৈ যোৱা ৰামায়ণৰ অংশবিশেষো তেওঁ সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
আনহাতে গীত, নাট আৰু ভক্তিমূলক পদসমূহ ৰচনা কৰা হৈছিল আনটো ভাষাত। বৰগীত, অংকীয়া নাট আৰু স্বয়ং কীৰ্তন ঘোষা অসমীয়াত নহয়, বৰঞ্চ ব্ৰজাৱলী ভাষাতহে ৰচিত। ই আছিল এক কৃত্ৰিম সাহিত্যিক ভাষা, যি ক'তো কাৰো মাতৃভাষা নাছিল। পূব ভাৰতৰ বৈষ্ণৱ জগতৰ ভক্তিমূলক গীতৰ ভাষা ব্ৰজবুলিৰ সমগোত্ৰীয় আছিল এই ব্ৰজাৱলী। মৈথিলী কবি বিদ্যাপতিৰ জনপ্ৰিয়তাৰ বাবেই এই ভাষা পূবলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল আৰু মিথিলাৰ পৰা বংগ আৰু ওড়িশালৈকে বহু কবিয়ে ইয়াক অনুকৰণ কৰিছিল। পণ্ডিতসকলে ইয়াৰ মিশ্ৰণক লৈ ভিন ভিন মত পোষণ কৰে। কাৰোবাৰ মতে ই অসমীয়াৰ সৈতে মৈথিলীৰ সংমিশ্ৰণ, আকৌ আন কাৰোবাৰ মতে ই ব্ৰজ আৰু অসমীয়াৰ লগত সংস্কৃতৰ এক সুন্দৰ সমলয়। কিন্তু ইয়াৰ উদ্দেশ্যক লৈ সকলো একমত। ই আছিল এক পবিত্ৰ ভাষা, যাক ইচ্ছাকৃতভাৱেই কিছু প্ৰাচীন আৰু সামান্য অচিনাকি ৰূপ দিয়া হৈছিল। ই উপত্যকাটোৰ এই নতুন ধৰ্মটোক বাহিৰৰ এক বিশাল ভক্তিমূলক জগতৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল।
তেওঁ অনুবাদ কৰা ধৰ্মগ্ৰন্থ আৰু গাবলৈ ৰচনা কৰা পদসমূহৰ উপৰিও তেওঁৰ সাহিত্যৰাজিৰ আছে এক তৃতীয় ভাগ। এইবোৰ হ'ল সেইসমূহ গ্ৰন্থ য'ত তেওঁ নিজৰ মতাদৰ্শ আৰু শিক্ষা দাঙি ধৰিছিল। অনুবাদ কৰা ধৰ্মগ্ৰন্থ আৰু এই গ্ৰন্থসমূহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য হ'ল এখন প্ৰাপ্ত গ্ৰন্থ আগবঢ়াই দিয়া আৰু এখন নতুন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য। পৰম্পৰাগতভাৱে চলি অহা ভাগৱত আৰু ৰামায়ণক তেওঁ অসমীয়ালৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল। আনহাতে পৰৱৰ্তী গ্ৰন্থসমূহ তেওঁ নিজে গঢ়ি লৈছিল। ইয়াৰে কিছুমানত তেওঁ নিজৰ মতাদৰ্শ যুক্তিৰে দাঙি ধৰিছে, আৰু কিছুমানত ভাগৱতৰে এটা একোটা প্ৰসংগ উলিয়াই আনি তাকেই কাব্যৰ ৰূপ দিছে। তেওঁৰ তাত্ত্বিক গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত আছে ভক্তি প্ৰদীপ, অনাদি পাতন, নিমি নৱসিদ্ধ সংবাদ আৰু সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত ভক্তি ৰত্নাকৰ। এই গ্ৰন্থসমূহত ভক্তিৰ প্ৰকৃত অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰাৰ লগতে অন্যান্য দেৱ-দেৱীৰ উপাসনাৰ বিপৰীতে একশৰণ ধৰ্মৰ যুক্তিযুক্ততা প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও আছে সমগ্ৰ ভাগৱতৰ এক সুন্দৰ কাব্যিক সাৰাংশ গুণমালা। কোচ ৰজাৰ অনুৰোধত অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ৰচনা কৰা এই পুথিখন ইমানেই চমু আছিল যে ইয়াক সহজেই মুখস্থ কৰি ৰাখিব পাৰি। তেওঁৰ আখ্যানমূলক কাব্যসমূহৰ ভিতৰত যৌৱনকালত ৰচিত হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰুক্মিণী হৰণ কাব্য, অজামিল উপাখ্যান, বলি ছলন, কুৰুক্ষেত্ৰ, অমৃত মন্থন আৰু গোপী উদ্ধৱ সংবাদ উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ লগতে তেওঁ ভটিমা নামৰ এক সম্পূৰ্ণ নতুন কাব্যিক শৈলীৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল, যি আছিল ঈশ্বৰ, গুৰু বা ৰজাৰ বন্দনা কৰি গোৱা স্তুতিগীত। মাত্ৰ এটা জীৱনকালৰ ভিতৰতে এটা কথিত ভাষাই লাভ কৰিলে নিজা ধৰ্মগ্ৰন্থ, গীতৰ পুথি, নাট্যসম্ভাৰ আৰু এক বিশাল পাঠক সমাজ।
ধৰ্মৰ সৈতে অহা কলা
এই নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনটোৱে নিজৰ লগত কিছুমান সুকীয়া কলা-সংস্কৃতিও লৈ আহিছিল, যিবোৰৰ প্ৰতিটোৱেই বৰ্তমান একোটা স্বতন্ত্ৰ শিল্পকলা হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। শংকৰদেৱৰ ভক্তিমূলক গীত বৰগীতসমূহ আছিল গম্ভীৰ আৰু ধীৰ লয়ৰ। নিৰ্দিষ্ট ৰাগ আৰু তালত আৱদ্ধ এই গীতসমূহ নামঘৰত ধৰ্মগ্ৰন্থ পাঠ কৰাৰ পূৰ্বে গোৱা হয়। ১৪৮৮ চনত প্ৰথম তীৰ্থযাত্ৰাৰ সময়ত বদ্ৰিকাশ্ৰমত তেওঁ প্ৰথমটো বৰগীত ৰচনা কৰিছিল আৰু জীৱনৰ বাকী সময়ছোৱাতো এই ধাৰা অব্যাহত ৰাখিছিল। প্ৰবাদ আছে যে তেওঁ মুঠ ২৪০ টা বৰগীত ৰচনা কৰিছিল, কিন্তু বনজুইত পুথিখন জাহ যোৱাত পিছলৈ স্মৃতিৰ পৰা মাত্ৰ চৌত্ৰিশটাহে উদ্ধাৰ কৰিব পৰা গ'ল। মাটিৰে নিৰ্মিত খোল আৰু কাঁহৰ তাল সংগত কৰি গায়ন-বায়নৰ দলে আজিও এই গীতসমূহৰ জৰিয়তেই নাম-প্ৰসংগৰ আৰম্ভণি কৰে।
ঊনৈশ বছৰ বয়সতে আৰম্ভ কৰা নাট্যকলাৰ জগতখনলৈ তেওঁ জীৱনৰ বিয়লি বেলাত পুনৰ উভতি আহে। তেওঁৰ অংকীয়া নাটসমূহ আছিল কৃষ্ণ আৰু ৰামৰ লীলাৰ ওপৰত আধাৰিত একাংকিকা নাটিকা, যাক ভাওনা হিচাপে পৰিৱেশন কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ছখন নাট বৰ্তমানলৈকে সংৰক্ষিত হৈ আছে। সেইকেইখন হ'ল ১৫২৬ চনৰ পত্নীপ্ৰসাদ, কালিয়দমন, কেলগোপাল, ৰুক্মিণীহৰণ, পাৰিজাতহৰণ আৰু মৃত্যুৰ বছৰটোত ৰচনা কৰা ৰামবিজয়। যৌৱনকালত ৰচিত চিহ্নযাত্ৰাক এই নাটসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথম বুলি গণ্য কৰা হয় যদিও ই বৰ্তমান লুপ্ত। কোনো আধুনিক প্ৰেক্ষাগৃহৰ পৰিৱৰ্তে নামঘৰতেই গোটেই নিশা ধৰি ভাওনা অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াত সূত্ৰধাৰজনে গীত, নৃত্য আৰু বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে দৰ্শকক নাটখনৰ সৈতে বান্ধি ৰাখে। দেৱতা আৰু অসুৰৰ চৰিত্ৰসমূহ ৰূপায়ণ কৰিবলৈ সত্ৰসমূহে বাঁহ-বেত আৰু মাটিৰে নিৰ্মিত মুখাৰ প্ৰচলন কৰিছিল, যি শিল্প আজিও মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰত জীয়াই আছে। এই নাটসমূহৰ অংগী-ভংগীৰ পৰাই জন্ম হৈছিল সত্ৰীয়া নৃত্যৰ। প্ৰায় চাৰিশ বছৰ ধৰি সত্ৰৰ মজিয়াত কেৱল উদাসীন ভকতসকলৰ মাজতেই এই নৃত্য আৱদ্ধ আছিল। ২০০০ চনত সংগীত নাটক একাডেমীয়ে ইয়াক ভাৰতৰ অন্যতম শাস্ত্ৰীয় নৃত্য হিচাপে স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।
সকলোকে সাঙুৰি লোৱা ধৰ্ম
শংকৰদেৱৰ ধৰ্মীয় দৰ্শন আছিল সকলোৰে বাবে মুকলি আৰু তেওঁ নিজেই এই উদাৰতা কাৰ্যকৰী কৰিছিল। জন্মগত শ্ৰেষ্ঠত্বৰ দাবী নস্যাৎ কৰি এই ধৰ্মই ব্ৰাহ্মণ আৰু কৈৱৰ্তক একেখন নামঘৰৰ মজিয়াতে বহি একেলগে নাম গাবলৈ একত্ৰিত কৰিছিল। এই সমতাৰ বাবেই সমসাময়িক জাতিভেদ প্ৰথাত বিশ্বাসী সমাজখনৰ বাবে ই এক ভাবুকি স্বৰূপ হৈ পৰিছিল। তেওঁৰ দুজন শ্ৰেষ্ঠ শিষ্য আহিছিল সমাজৰ দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত মেৰুৰ পৰা। তেওঁৰ সৈতে তৰ্ক কৰিবলৈ অহা শাক্ত যুৱক মাধৱদেৱ পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈ পৰে আৰু নামঘোষা ৰচনা কৰে। আনহাতে এজন ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিত দামোদৰদেৱক ব্ৰাহ্মণ শিষ্যসকলক শৰণ দিয়াৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছিল, যিজনে পিছলৈ নিজাববীয়াকৈ এক সুকীয়া সংহতিও গঢ়ি তুলিছিল।
জাতি-বৰ্ণৰ কঠোৰ প্ৰাচীৰ অতিক্ৰম কৰি এই ধৰ্মৰ দুৱাৰ সকলোৰে বাবে সদায়েই আছিল উন্মুক্ত। চৰিত পুথিসমূহত কোনে কোনে এই ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল তাৰ সবিশেষ উল্লেখ আছে। কোচ ৰজাৰ দৰবাৰৰ এজন মুছলমান দৰ্জী চান্দ ছায়ে কোচবিহাৰত শৰণ লৈ শংকৰদেৱৰ সৈতে পাটবাউসীলৈ গুচি আহিছিল। বিৰোধী ব্ৰাহ্মণসকলৰ যুক্তি খণ্ডন কৰি এই আন্দোলনৰ সপক্ষে থিয় দিয়া চান্দ ছাইৰ কথা পৰম্পৰাগতভাৱে আজিও স্মৰণ কৰা হয়। জীৱনীসমূহৰ মতে, চক্ৰপাণি দ্বিজ আৰু সাৰ্বভৌম ভট্টাচাৰ্যৰ দৰে ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিতৰ লগতে শংকৰদেৱে শৰণ দিয়া লোকসকলৰ ভিতৰত আছিল গাৰো সম্প্ৰদায়ৰ গোবিন্দ, নগা সম্প্ৰদায়ৰ নৰোত্তম, ভুতীয়া সম্প্ৰদায়ৰ জয়ৰাম, জয়ন্তীয়া সম্প্ৰদায়ৰ মাধৈ আৰু কোচ সম্প্ৰদায়ৰ মুৰাৰি। ষোড়শ শতিকাত পূব হিমালয়ৰ পাদদেশত গঢ় লৈ উঠা এক ধৰ্মীয় আন্দোলনৰ বাবে শিষ্যৰ এনে বৈচিত্ৰ্য সঁচাকৈয়ে বিৰল। এখন মাত্ৰ ভূঞা গাঁৱত প্ৰচাৰিত হোৱা এটা ধৰ্ম কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট জাতিৰ মাজত আৱদ্ধ নাথাকি সমগ্ৰ উপত্যকাটোৰ উমৈহতীয়া ধৰ্ম হৈ পৰাৰ আঁৰৰ বাস্তৱ কাৰণো আছিল এয়াই।
শংকৰদেৱৰ পাছত
১৫৬৮ চনত বৰ্তমানৰ কোচবিহাৰৰ অন্তৰ্গত কোচ ৰাজধানীৰ সমীপৰ ভেলাডোঙাত শংকৰদেৱে ইহলীলা সম্বৰণ কৰে। তেওঁ এৰি থৈ যোৱা আন্দোলনটো বিভক্ত হৈ পৰে দুটা প্ৰধান কেন্দ্ৰত। পাটবাউসীত কটোৱা সময়ছোৱাৰ ফলশ্ৰুতিত গঢ় লৈ উঠা বৰপেটা সত্ৰ হৈ পৰিল ইয়াৰ পশ্চিমীয়া ৰাজধানী, আৰু মাজুলী হ'ল পূবৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ। কিন্তু দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ পিছত এই ধৰ্ম একে হৈ নাথাকিল। ব্ৰাহ্মণৰ স্থান, মূৰ্তিপূজা আৰু প্ৰকৃত উত্তৰাধিকাৰীক লৈ হোৱা মতানৈক্যৰ ফলত সত্ৰসমূহ চাৰিটা সংহতিত বিভক্ত হ'ল, যি বিভাজন আজিও বিদ্যমান। দামোদৰদেৱৰ আৰ্হিত ব্ৰাহ্মণ গুৰুসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ব্ৰহ্ম সংহতিত গুৰুজনাই বৰ্জন কৰা বহুতো ব্ৰাহ্মণ্য আৰু শাক্ত ৰীতি-নীতি পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হ'ল। শংকৰদেৱৰ নিজৰ বংশধৰসকলক লৈ গঢ় লৈ উঠিল পুৰুষ সংহতি। মাধৱদেৱৰ আদৰ্শৰে পৰিচালিত নিকা সংহতিত আচাৰ-নীতিৰ কঠোৰ পালনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আনহাতে ভৱানীপুৰীয়া গোপাল আতাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা কাল সংহতি জনজাতীয় আৰু নিম্নবৰ্ণৰ লোকসকলৰ মাজত সৰ্বাধিক প্ৰসাৰিত হৈ আটাইতকৈ বিশাল ৰূপ লয়। এই সংহতিৰ মায়ামৰা সত্ৰই উজনি অসমৰ মৰাণ আৰু মটকসকলক শিষ্য হিচাপে আকৰ্ষণ কৰিছিল। ১৭৬৯ চনত তেওঁলোকে কৰা মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহই আহোম ৰাজ্যৰ ভেটি কঁপাই তুলিলে। শংকৰদেৱে গঢ়ি তোলা একতা এইদৰে তেওঁৰ মৃত্যুৰ লগে লগেই বিভাজিত হ'বলৈ ধৰিলে আৰু এই চাৰিটা সংহতিয়েই তাৰ অৱশিষ্ট হিচাপে ৰৈ গ'ল।
ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ বিভাজন ঘটিলেও ইয়াৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠা সংস্কৃতিৰ কিন্তু কোনো বিভাজন নহ'ল। অসমীয়া মানুহে আজিও তেওঁক মহাপুৰুষ হিচাপে শ্ৰদ্ধাৰে সোঁৱৰে। অসমৰ বুৰঞ্জীবিদসকলে যিকোনো ৰজা বা ৰাজ্যজয়তকৈ উপত্যকাটোৰ ভিন্ন সম্প্ৰদায়ক এক উমৈহতীয়া সাংস্কৃতিক জীৱনলৈ একত্ৰিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁক অধিক কৃতিত্ব দিয়ে। তেওঁলোকৰ মতে, অসমীয়া জাতি গঠনৰ মূলতেই আছিল শংকৰদেৱ। তেওঁৰ নামঘৰ আজিও অসমৰ প্ৰতিখন গাঁৱত স্ব-মহিমাৰে জিলিকি আছে। উপত্যকাটোৰ আন কোনো ব্যক্তিক ইমান ব্যাপকভাৱে স্মৰণ কৰা নহয়। তেওঁৰ জন্মস্থান বৰদোৱা আজিও এক পবিত্ৰ তীৰ্থভূমি।
১৯৩০ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ সংঘ অসমৰ অন্যতম বৃহৎ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান। ইয়াৰ বাৰ্ষিক অধিৱেশনত লাখ লাখ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। নব্বৈৰ দশকত গুৱাহাটীত নিৰ্মাণ কৰা শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ কলাক্ষেত্ৰই তেওঁৰ নামতে সমগ্ৰ উপত্যকাটোৰ নৃত্য, নাট, শিল্প আৰু সংগীতক একেখন চৌহদৰ মাজলৈ লৈ আহিছে। সমগ্ৰ ৰাজ্যজুৰি তেওঁৰ জন্মবাৰ্ষিকী এক ৰাজহুৱা উৎসৱ হিচাপে উদযাপিত হয়। তেওঁ ৰচনা কৰা নাটসমূহ আজিও গোটেই নিশা ধৰি মঞ্চস্থ কৰা হয়। তেওঁৰ গীতেৰেই আজিও নাম-প্ৰসংগৰ পাতনি মেলে, আৰু তেওঁ যিটো ভাষাত সাহিত্য ৰচনা কৰিছিল, সি আজিও হৈ আছে অসমৰ বুকুত সজীৱ।
