প্ৰতিগৰাকী অসমীয়া সন্তানেই শৰাইঘাটৰ নাম জানে। ১৬৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহৰ সেই দিনটোত লাচিত বৰফুকনে নৰিয়া গাৰে শয্যা ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত মোগলৰ বিশাল নৌসেনাক পৰাস্ত কৰিছিল। গীতে-মাতে আজিও এই ৰণৰ কথা সুঁৱৰা হয়। কিন্তু ইয়াতেই যুদ্ধৰ অন্ত পৰা নাছিল। আঠ বছৰৰ পাছত গুৱাহাটীৰ দুৱাৰ পুনৰ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল। কোনো শত্ৰু সেনাই নহয়, বৰঞ্চ লাচিতৰ নিজৰ ককায়েকেই চাৰি লাখ টকাৰ বিনিময়ত এই দুৱাৰখন বিক্ৰী কৰিছিল। যিগৰাকী ব্যক্তিয়ে এই দুৱাৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল, তেওঁ নিজৰ যৌৱনৰ কালছোৱা পাহাৰত আত্মগোপন কৰি কটাবলগীয়া হৈছিল। তেওঁৰ অৱস্থানৰ কথা প্ৰকাশ নকৰাৰ বাবেই তেওঁৰ পত্নীক নিৰ্মমভাৱে অত্যাচাৰ কৰি হত্যা কৰা হৈছিল। ১৬৮২ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ইটাখুলি নামৰ পাহাৰত তেওঁ এই দুৱাৰ পুনৰ জয় কৰে। গীতে-মাতে পাহৰি যোৱা এইখনেই আছিল সেইখন যুদ্ধ, যিয়ে অসমৰ ইতিহাসত এক স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।
প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বিনিময়ত বিক্ৰী হোৱা দুৱাৰ
যিখন ৰাজ্যই পানীৰ বুকুত এখন বিশাল সাম্ৰাজ্যক ধূলিসাৎ কৰিছিল, সেইখন ৰাজ্যই নিজৰ মাটিত সুশাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল। শৰাইঘাটৰ কেইবছৰমানৰ পাছতেই ৰাজচ'ৰাত তীব্ৰ ষড়যন্ত্ৰ আৰু ৰাজকুমাৰ হত্যাৰ এক নিষ্ঠুৰ পৰ্ব আৰম্ভ হয়। উত্তৰাধিকাৰী নিৰ্বাচনক লৈ চলা এই দীঘলীয়া সংঘাতৰ কথা সোণালী যুগত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এজন ৰজাই এবছৰ বা এটা ঋতুৰ বাবে সিংহাসনত বহাৰ পাছতেই কোনোবা এটা ফৈদে তেওঁক হত্যা কৰি আন এজন ল'ৰাক ৰজা পাতিছিল। এই ৰজা পতা লোকসকলৰ ভিতৰত আটাইতকৈ নিষ্ঠুৰ আছিল লালুকসোলা বৰফুকন। তেওঁ আছিল লাচিতৰ নিজৰ ককায়েক। তেওঁ মৃত ভাতৃৰ পুৰণি পদৱীটো অৰ্থাৎ গুৱাহাটীৰ পশ্চিম সীমান্তৰ শাসনকৰ্তাৰ দায়িত্ব লাভ কৰিছিল। যিখন দুৱাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ গৈ লাচিতে প্ৰাণ আহুতি দিছিল, সেইখন দুৱাৰৰ দায়িত্ব এতিয়া লালুকসোলাৰ হাতত পৰিছিল। ১৬৭৯ চনত তেওঁ প্ৰধানমন্ত্ৰী আতন বুঢ়াগোহাঁইক হত্যা কৰোৱায়। মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে চলা দীঘলীয়া যুদ্ধৰ মূল পৰিকল্পনাকাৰী আছিল এইগৰাকী আতন বুঢ়াগোহাঁই। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক বিচক্ষণতাৰ কথা আহোম-মোগলৰ যুদ্ধত উল্লেখ আছে। ইয়াৰ পাছত লালুকসোলাই চুলিকফা নামৰ প্ৰায় চৈধ্য বছৰীয়া ল'ৰা এজনক সিংহাসনত বহুৱায়। ল'ৰা ৰজা হিচাপে পৰিচিত এই চুলিকফাৰ নামত প্ৰকৃততে লালুকসোলাই নিজেই শাসন চলাবলৈ ললে। তেওঁক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা একমাত্ৰ মানুহজনক হত্যা কৰাৰ পাছত লালুকসোলাই নিজেই ৰাজমুকুট পিন্ধাৰ সপোন দেখিবলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ হাতত সীমান্ত, দুৰ্গ আৰু সৈন্যবাহিনী সকলো আছিল। কেৱল ৰাজচ'ৰাই গ্ৰহণ কৰিব পৰা বৈধতাৰহে অভাৱ আছিল। সেয়েহে তেওঁ বাহিৰৰ পৰা এই বৈধতা আদায় কৰাৰ চেষ্টা চলালে।
এই বৈধতা কিনিবলৈ তেওঁ মোগল সাম্ৰাজ্যক নিজৰ দেশৰ দুৱাৰখনকে যাচি দিলে। তেওঁ বংগৰ মোগল শাসনকৰ্তালৈ বাৰ্তা পঠিয়ালে যে গুৱাহাটী এতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে মুকলি। সেই শাসনকৰ্তাগৰাকী আছিল ঔৰংজেৱৰ পুত্ৰ মহম্মদ আজম শ্বাহ। তেওঁৰ পত্নী ৰহমত বানু বেগমৰ জন্মগত নাম আছিল ৰমণী গাভৰু। ষোল্ল বছৰৰ আগতে মীৰ জুমলাৰ যুদ্ধৰ অন্ত পেলোৱা চুক্তি অনুসৰি মাত্ৰ ছবছৰ বয়সতে মোগল দৰবাৰলৈ পঠিওৱা সেইগৰাকীয়েই আছিল আহোম ৰাজকুমাৰী। যিখন দুৱাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ এটা প্ৰজন্মই তেজ বোৱাইছিল, সেইখন দুৱাৰ এতিয়া এনে এটা পৰিয়ালৰ হাতত অৰ্পণ কৰিবলৈ ওলোৱা হৈছিল যাৰ হাতত ইতিমধ্যে ৰাজ্যৰ জীয়াৰী বন্দী হৈ আছিল। ইয়াৰ বিনিময় মূল্য আছিল চাৰি লাখ টকা আৰু লালুকসোলাক ৰজা হোৱাত মোগলৰ সমৰ্থন।
১৬৭৯ চনৰ মাৰ্চ মাহত মোগলে বিনা যুদ্ধৰে গুৱাহাটীত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰিলে। কোনো ৰণ নহ'ল, কোনো অৱৰোধ নহ'ল, আনকি গড়ৰ ওপৰতো কোনো শেষ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তোলা নহ'ল। মোগলৰ বিশাল সেনাই নিজৰ সম্পূৰ্ণ শক্তি প্ৰয়োগ কৰিও যিখন ঠেক দুৱাৰ অতিক্ৰম কৰিব পৰা নাছিল, সেইখন দুৱাৰ লাচিতৰ ককায়েকে এখন চুক্তিৰ জৰিয়তে বিনা দ্বিধাই গতাই দিলে। পিছে লালুকসোলাই এই চুক্তিৰ ফল কেতিয়াও ভোগ কৰিবলৈ নাপালে। যিখন সিংহাসনৰ বাবে তেওঁ ইমান ষড়যন্ত্ৰ কৰিছিল, সেয়া তেওঁৰ নাগালৰ বাহিৰতে থাকিল। ১৬৮০ চনত তেওঁক হত্যা কৰা হয়। যিদৰে তেওঁ আনক হত্যা কৰাত সহায় কৰিছিল, ঠিক সেইদৰেই টোপনিত থকা অৱস্থাতে তেওঁকো প্ৰাণে মৰা হৈছিল।
ৰজা হোৱা সেই পলাতকজন
সেই তীব্ৰ বিশৃংখলতাৰ মাজৰ পৰাই এগৰাকী অপ্ৰত্যাশিত ত্ৰাণকৰ্তাৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। তেওঁ আছিল ৰাজকীয় বংশৰ টুংখুঙীয়া ফৈদৰ ৰাজকুমাৰ গদাপাণি। ৰাজকুমাৰ হত্যাৰ সেই ভয়ংকৰ সময়ছোৱাত এজন যোগ্য উত্তৰাধিকাৰীয়ে যিদৰে নিজৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিব পাৰে, তেৱোঁ ঠিক সেইদৰেই পলাই ফুৰিছিল। শত্ৰুৱে যেতিয়া ৰাজবংশটোক নিঃশেষ কৰিবলৈ উঠি-পৰি লাগিছিল, তেতিয়া তেওঁ প্ৰায় দুবছৰ ধৰি পাহাৰ আৰু সীমান্ত অঞ্চলত আত্মগোপন কৰি আছিল। পুতলা চৰকাৰৰ অনুচৰসকলে তেওঁৰ পত্নী জয়মতীক বন্দী কৰি জেৰেঙা পথাৰলৈ লৈ গৈছিল। গদাপাণি ক'ত আছে, সেই কথা উলিয়াবলৈ তেওঁলোকে জয়মতীৰ ওপৰত কেইবাদিনো ধৰি অকথ্য নিৰ্যাতন চলাইছিল। কিন্তু জয়মতীয়ে মুখ খোলা নাছিল। অৱশেষত আঘাতৰ প্ৰকোপত তেওঁৰ মৃত্যু হৈছিল, আৰু তেওঁৰ এই নীৰৱতাই গদাপাণিক জীয়াই ৰাখিছিল। জয়মতীয়ে যেতিয়া স্বামীৰ বাবে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিছিল, তেতিয়া গদাপাণি কোনোবা পাহাৰৰ বুকুত আত্মগোপন কৰি আছিল।
১৬৮১ চনত ডাঙৰীয়াসকলে নিজৰ সৃষ্টি কৰা এই ধ্বংসলীলাৰ অন্ত পেলাবলৈ এজন শক্তিশালী শাসকৰ অভাৱ বাৰুকৈয়ে অনুভৱ কৰিলে। তেওঁলোকে পলাতক গদাপাণিক বিচাৰি উলিয়ালে, পাহাৰৰ পৰা নমাই আনিলে আৰু যিখন সিংহাসনৰ পৰা তেওঁ বছৰ বছৰ ধৰি পলাই ফুৰিছিল, সেইখন সিংহাসনতেই তেওঁক বহুৱালে। তেওঁ টাই নাম চুপাতফা আৰু হিন্দু নাম গদাধৰ সিংহ গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পিছৰ বছৰতে তেওঁৰ ৰাজ্যাভিষেক সম্পন্ন হয়। বুৰঞ্জীৰ মতে, তেওঁ কঠোৰ হাতেৰে শাসন চলাইছিল। যিসকল বিষয়াই নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ৰজা পতা আৰু ভঙা কাৰ্যত লিপ্ত আছিল, তেওঁলোকৰ ক্ষমতা গদাধৰ সিংহই চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি পেলালে। তেওঁ বুঢ়াগোহাঁইৰ হত্যা আৰু নিজৰ বাবে প্ৰাণ দিয়া পত্নীৰ মৃত্যুৰ প্ৰতিশোধ ল'লে। থানবান হৈ যোৱা ৰাজ্যখনক তেওঁ পুনৰ একত্ৰিত কৰি এক শক্তিশালী শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিলে। ৰাজ্যখন সম্পূৰ্ণৰূপে নিজৰ হাতলৈ অহাৰ আগতেই তেওঁৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান লক্ষ্য আছিল সেই নদীৰ দুৱাৰখন পুনৰুদ্ধাৰ কৰা, যিখন দুৱাৰ তেওঁলোকৰ নিজৰেই সীমান্তৰ শাসনকৰ্তাই বিক্ৰী কৰি দিছিল।
নদীৰ বুকুত শেষ ৰণ
১৬৮২ চনৰ বসন্ত কালত গদাধৰ সিংহই ৰাজ্যৰ সমগ্ৰ শক্তি সীমান্তৰ ফালে কেন্দ্ৰীভূত কৰিলে। আনহাতে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ হাতত এই যুদ্ধৰ বাবে অতিৰিক্ত শক্তি প্ৰায় নাছিল বুলিব পাৰি। ঔৰংজেৱ মাৰাঠাসকলৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ দক্ষিণৰ দাক্ষিণাত্যলৈ গৈছিল, যিখন যুদ্ধত তেওঁ জীৱনৰ বাকী সময়ছোৱা আৱদ্ধ হৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল। তেওঁৰ বংগৰ চৰকাৰখন উপকূলীয় অঞ্চলত ইংৰাজৰ সৈতে বিবাদত লিপ্ত আছিল। গুৱাহাটীত ফৌজদাৰ মনচুৰ খান নৰিয়াত পৰিছিল আৰু তেওঁৰ সৈন্যসকলৰ মাজতো অসন্তুষ্টি বিৰাজ কৰিছিল। নগৰখনলৈ সোমোৱা পথটো ইটাখুলি পাহাৰে পহৰা দি আছিল। পোন্ধৰ বছৰৰ আগতে লাচিতে এই একেখন পাহাৰতেই আক্ৰমণ চলাই যুদ্ধৰ পাতনি মেলিছিল। বৰ্তমান এই পাহাৰতেই শুক্ৰেশ্বৰৰ মন্দিৰ অৱস্থিত।
আহোমৰ এই আক্ৰমণ কোনো হঠাতে কৰা আক্ৰমণ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল এক সুপৰিকল্পিত ঘেৰাও। মাৰ্চ মাহৰ পৰা বৰবৰুৱা দিহিঙীয়া আলুনৰ নেতৃত্বত সৈন্য গোট খাবলৈ ধৰিলে। জুন আৰু জুলাই মাহত সৈন্যবাহিনী তিনিটা ভাগত বিভক্ত হৈ আগবাঢ়িল। উত্তৰ পাৰৰ দায়িত্ব ল'লে হলৌ ডেকাফুকন আৰু নামদঙীয়া ফুকনে। দক্ষিণ পাৰৰ দায়িত্বত থাকিল গড়গয়ান সন্দিকৈ নেওগ ফুকন আৰু খামৰাক চাৰিঙীয়া ফুকন। দুয়ো পাৰৰ মাজেৰে বান্দৰ বৰফুকন আৰু চম্পা পানীফুকনৰ নেতৃত্বত নৌসেনা আগবাঢ়ি আহিল। এটাৰ পিছত এটাকৈ আগশাৰীৰ চকীসমূহ, অৰ্থাৎ বাহবাৰী, কুৰুৱা, কাজলী আৰু পানীখাইটি আহোমৰ দখললৈ আহিল। অৱশেষত ইটাখুলিৰ সন্মুখত মোগলৰ কোনো প্ৰতিৰোধেই বাকী নাথাকিল। মাটিত একমাত্ৰ প্ৰকৃত যুদ্ধখন হৈছিল শৰণীয়াত। ইটাখুলিৰ সেনাপতি আলী আকবৰে আহোমৰ বেহু ভাঙিবলৈ ওলাই আহিছিল যদিও বিস্তৰ ক্ষতিৰ সন্মুখীন হৈ পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হৈছিল। এই ব্যৰ্থতাই মনচুৰ খানৰ মনোবল ভাঙি পেলালে আৰু ১৭ জুলাইত তেওঁ দুৰ্গ ত্যাগ কৰিলে। তাৰ পিছত নদীৰ বুকুতেই যুদ্ধৰ চূড়ান্ত মীমাংসা হ'ল। ১৫ আগষ্টত দিহিঙীয়া ৰাজখোৱাৰ নেতৃত্বত আহোম নৌসেনাই পানীদুৱাৰত মোগলৰ নাওবোৰক ভেটা দি পৰাস্ত কৰিলে। মোগলৰ নৌ-সেনাপতি জয়ন্ত সিংহই আত্মসমৰ্পণ কৰিলে। এতিয়া ইটাখুলি হৈ পৰিল নাওবিহীন এখন অকলশৰীয়া পাহাৰ। ষোল্ল তাৰিখৰ পুৱতি নিশা আলী আকবৰে বিনা যুদ্ধৰে ইটাখুলি ত্যাগ কৰিলে আৰু গুৱাহাটীত মনচুৰ খানৰ লগ লাগি গোপনে উজাই গৈ ৰঙামাটি পালেগৈ। ইন্দ্ৰদমন, দলন সিং আৰু কবীৰ খানৰ নেতৃত্বত অশ্বাৰোহী সেনাই মাটিৰে পলাই পত্ৰং দিলে। শেষত কোনেও পাহাৰখনত আক্ৰমণ চলাবলগীয়া নহ'লেই। গদাধৰ সিংহ তাত উপস্থিত নাছিল আৰু তাৰ প্ৰয়োজনো নাছিল। এবছৰৰ আগলৈকে অস্তিত্বহীন হৈ থকা এক কৰ্তৃত্ব পুনৰুদ্ধাৰ কৰি তেওঁৰ নামতেই এই যুদ্ধ জয় কৰা হৈছিল। আৰু আহোমে সদায় যিদৰে জয়লাভ কৰি আহিছিল, ঠিক সেইদৰেই পানীৰ বুকুতেই এই জয় অৰ্জন কৰা হৈছিল।
এইবাৰ তেওঁলোক কেৱল দুৱাৰমুখতে ৰৈ নাথাকিল। শৰাইঘাটৰ যুদ্ধৰ সময়ত আলাবৈৰ মুকলি পথাৰত হোৱা ভয়ংকৰ নৰসংহাৰৰ কথা মনত ৰাখি লাচিতে পৰাস্ত শত্ৰুক শুকান মাটিত খেদি যাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। কিন্তু এতিয়া পৰিস্থিতি বেলেগ আছিল। বৰবৰুৱাই পৰাস্ত মোগল সেনাক মাটি আৰু পানী দুয়ো পথেৰে প্ৰায় এশ কিলোমিটাৰ পশ্চিমলৈ খেদি নিলে। ভূটান পাহাৰৰ পৰা বৈ অহা মানাহ নদীলৈকে মোগলক খেদি নপঠিওৱালৈকে তেওঁ ক্ষান্ত হোৱা নাছিল। বুৰঞ্জীৰ মতে, এই যুদ্ধত আহোমে প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ যুদ্ধৰ সামগ্ৰী লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল মুকুতা, সোণ, ৰূপ, তাম, পিতল, সীহ, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু যুদ্ধত ব্যৱহাৰ কৰা জীৱ-জন্তু। বন্দীসকলৰ মাজত এঘাৰ বছৰৰ আগতে একেখন নদীতে পৰাস্ত হোৱা ৰাজপুত ৰাজকুমাৰ ৰাম সিংহৰ আত্মীয়ও আছিল, আৰু তেওঁলোকক প্ৰাণে মৰা হোৱা নাছিল। ১৬৮২ চনৰ পাছত মোগলে অসমৰ ওপৰত আৰু কোনো গুৰুতৰ আক্ৰমণ চলোৱা নাছিল। পৰৱৰ্তী এক শতিকাতকৈয়ো অধিক কাল, অৰ্থাৎ আহোম ৰাজত্বৰ শেষলৈকে মানাহ নদীয়েই অসমৰ পশ্চিম সীমান্ত হৈ ৰৈছিল। ১৬৯৬ চনত মৃত্যুলৈকে গদাধৰ সিংহই শাসন কৰিছিল আৰু টুংখুঙীয়া ফৈদৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। এই ফৈদৰ দিনতেই টাই-আহোম ৰাজবংশই নিজৰ সোণালী যুগত প্ৰৱেশ কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ ৰুদ্ৰ সিংহই এখন সুসংগঠিত আৰু আত্মবিশ্বাসী ৰাজ্য উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰিছিল আৰু ইয়াক উন্নতিৰ শিখৰলৈ লৈ গৈছিল। সেয়া আছিল দৌল-দেৱালয়, পুখুৰী আৰু আলিবাট নিৰ্মাণৰ যুগ, যিটো সম্ভৱ হৈছিল তেওঁৰ পিতৃয়ে নদীৰ বুকুত অৰ্জন কৰা শান্তিৰ বাবেই। যিখন দুৱাৰ লাচিতে নিজৰ শেষ নিশ্বাসলৈকে ৰক্ষা কৰিছিল আৰু যিখন দুৱাৰ তেওঁৰ ককায়েকে এটা প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বিনিময়ত বিক্ৰী কৰিছিল, ইটাখুলিৰ ৰণৰ পাছত সেই দুৱাৰ চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ হৈ পৰিছিল। অসম নিজৰ মৰ্যাদাৰে এখন স্বাধীন দেশ হৈয়েই ৰৈছিল, যেতিয়ালৈকে আন এক সাম্ৰাজ্যই নদীৰ পথেৰে নহয়, বৰঞ্চ পূবৰ পাহাৰ বগাই আহি ইয়াৰ দীৰ্ঘদিনীয়া স্বাধীনতাৰ অন্ত পেলোৱা নাছিল।
