ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সুদূৰ অতীতৰ বিষয়ে আমি জনা প্ৰায় সকলোবোৰ কথাই ইয়াৰ নিজৰ বুকুৰ পৰাই পোৱা। এইবোৰ আমি তাম্ৰফলি, বুৰঞ্জী আৰু এই ভূখণ্ডৰ স্মৃতিৰ পৰাই জানিবলৈ পাওঁ। সপ্তম শতিকাৰ মাজভাগত এক চমু সময়ৰ বাবে এজন অচিনাকি ব্যক্তিয়ে বাহিৰৰ পৰা অসমলৈ চাইছিল আৰু তেওঁ যি দেখিছিল সেয়া লিপিবদ্ধ কৰি থৈ গৈছিল। তেওঁ আছিল এজন চীনা বৌদ্ধ ভিক্ষু। ভাৰতৰ পুথিভঁৰালসমূহলৈ বুলি তেওঁ সমগ্ৰ এছিয়া মহাদেশ খোজকাঢ়ি পাৰ হৈছিল। ৬৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দ মানত ৰজা ভাস্কৰৱৰ্মনৰ সঘনাই কৰা আমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰি তেওঁ কামৰূপ ৰাজ্যলৈ আহিছিল। তেওঁৰ নাম আছিল হিউৱেন চাং। তেওঁৰ বিৱৰণেই হৈছে এই দেশৰ বিষয়ে বৰ্তমানলৈকে উপলব্ধ প্ৰথমটো প্ৰত্যক্ষদৰ্শীৰ বিৱৰণ। তেওঁৰ আগৰ সকলোবোৰ কথাই আছিল কেৱল কিংবদন্তি বা অনুমান। তেওঁৰ আগমনৰ সময়তেই যেন অসমৰ ইতিহাস পোহৰলৈ আহিছিল।
এখন মহাদেশ পাৰ হৈ অহা এজন ভিক্ষু
বিদেশ ভ্ৰমণৰ ওপৰত থকা সাম্ৰাজ্যিক নিষেধাজ্ঞা নেওচি ৬২৯ খ্ৰীষ্টাব্দ মানত হিউৱেন চাঙে টাং সাম্ৰাজ্যৰ অধীনৰ চীনদেশ ত্যাগ কৰিছিল। তেওঁ আছিল ডেকা আৰু তেওঁৰ মনত আছিল বহুতো প্ৰশ্ন। চীনলৈ যোৱা বৌদ্ধ ধৰ্মগ্ৰন্থবোৰ আছিল বিভ্ৰান্তিকৰ আৰু অসম্পূৰ্ণ। সেয়েহে তেওঁ ইয়াৰ মূল উৎস বিচাৰি গৈ প্ৰকৃত সত্যটো ঘূৰাই অনাৰ সংকল্প লৈছিল। ইয়াৰ পিছতেই আৰম্ভ হৈছিল মধ্যযুগীয় বিশ্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ যাত্ৰা। এই সমগ্ৰ যাত্ৰাপথ তেওঁ প্ৰায় খোজকাঢ়িয়েই অতিক্ৰম কৰিছিল। ৰেচম পথৰ উত্তৰৰ মৰুভূমি পাৰ হৈ তেওঁ টিয়েন ছান পৰ্বতৰ বৰফৰ মাজেৰে আগবাঢ়িছিল। তাৰ পিছত মধ্য এছিয়াৰ মহান চহৰ তাচকেণ্ট, সমৰকন্দ আৰু বুখাৰাৰ মাজেৰে, পামিৰ মালভূমি পাৰ হৈ তেওঁ বামিয়ানত উপস্থিত হৈছিল। বামিয়ানত পাহাৰ কাটি নিৰ্মাণ কৰা বিশাল বুদ্ধমূৰ্তিৰ তলত জিৰণি লৈ পেছোৱাৰ উপত্যকাৰে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰি, অৱশেষত তেওঁ মগধৰ নালন্দাত উপস্থিত হৈছিলগৈ। সেয়া আছিল বৌদ্ধ জগতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মঠ-বিশ্ববিদ্যালয়। তাত তেওঁ বৃদ্ধ আচাৰ্য শীলভদ্ৰৰ অধীনত বছৰ বছৰ ধৰি অধ্যয়ন কৰিছিল। কালক্ৰমত তেওঁ সমগ্ৰ বৌদ্ধ সমাজৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিত হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল।
নালন্দাত থকা সময়ছোৱাতেই পূবৰ পৰা তেওঁলৈ এক আমন্ত্ৰণ আহিছিল। কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰৱৰ্মনে শুনিবলৈ পাইছিল যে এজন চীনা ভিক্ষুৱে বুদ্ধৰ ধৰ্ম অধ্যয়ন কৰিবলৈ এক অসম্ভৱ দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰি আহিছে। ৰজাই সেই মানুহজনক নিজৰ ৰাজসভাত বিচাৰিছিল। এজন জ্ঞানী বিদেশী ব্যক্তি যিকোনো ৰাজ্যৰ বাবে এক অলংকাৰস্বৰূপ আছিল আৰু তেওঁ যদি চীনদেশৰ হয় তেন্তে সেয়া আছিল এক আশ্চৰ্যৰ কথা। হিউৱেন চাঙৰ নিজৰ বিৱৰণী অনুসৰি ৰজাই তেওঁক এবাৰ নহয়, তিনিবাৰকৈ মাতি পঠিয়াইছিল। তিনিওবাৰেই ভিক্ষুজনে কুণ্ঠাবোধ কৰিছিল। তেওঁ ভাৰতলৈ আহিছিল অধ্যয়ন কৰিবলৈ আৰু ধৰ্মগ্ৰন্থ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ, কোনো দূৰৈৰ ৰাজসভাৰ কৌতূহলৰ পাত্ৰ হ'বলৈ নহয়। কিন্তু অৱশেষত খবৰ আহিল যে তেওঁ নগ'লে ৰজাই হয়তো অপমানিত বোধ কৰিব পাৰে। তেতিয়া শীলভদ্ৰই নিজেই তেওঁক যাবলৈ কৈছিল। এই আমন্ত্ৰণৰ মাজত তেওঁ এজন শক্তিশালী আৰু জ্ঞানী ৰজাক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰাৰ এক বিৰল সুযোগ দেখিছিল। সেয়েহে হিউৱেন চাং পূবলৈ গৈছিল। কামৰূপ ৰাজ্যৰ পুৰণি পশ্চিম সীমান্ত নিৰ্ধাৰণ কৰা কৰতোৱা নদী পাৰ হৈ তেওঁ ৱৰ্মন বংশৰ সৰ্বশেষ আৰু সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজাজনৰ আগত উপস্থিত হ'ল।
হিউৱেন চাঙে কামৰূপত কি দেখিছিল
৬৪৬ খ্ৰীষ্টাব্দ মানত সংকলিত তেওঁৰ ভ্ৰমণকাহিনী 'দা টাং চিয়ু জি' অৰ্থাৎ 'পশ্চিমীয়া অঞ্চলৰ বিৱৰণ'ত হিউৱেন চাঙে কামৰূপ ৰাজ্যৰ বৰ্ণনা দিছিল। তাত উল্লেখ থকা পৰিসংখ্যাবোৰ তেওঁৰ নিজৰ। সেয়া কোনো জৰীপকাৰীৰ জোখ-মাখ নাছিল, বৰঞ্চ এজন বাহিৰৰ মানুহৰ অনুমানহে আছিল। এই বিৱৰণী অনুসৰি কামৰূপৰ পৰিধি আছিল প্ৰায় দহ হাজাৰ লি। আধুনিক গুৱাহাটীৰ স্থানত অৱস্থিত ইয়াৰ ৰাজধানী প্ৰাচীন প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ পৰিধি আছিল প্ৰায় ত্ৰিশ লি। তেওঁ লিখিছিল যে এইখন এখন নিম্নভূমিৰ সাৰুৱা দেশ। ইয়াত নিয়মীয়াকৈ খেতি-বাতি কৰা হৈছিল আৰু নদী তথা বান্ধ দিয়া জলাশয়ৰ পৰা পানী যোগান ধৰা হৈছিল। ইয়াৰ জলবায়ু আছিল মৃদু আৰু নাতিশীতোষ্ণ। তেওঁৰ মতে ইয়াৰ মানুহবোৰ আছিল সৰল আৰু সৎ। তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ গঠন সৰু আৰু বৰণ গাঢ় হালধীয়া আছিল। তেওঁলোকৰ মাত-কথা মধ্য ভাৰতৰ মানুহতকৈ অলপ বেলেগ আছিল। স্বভাৱত তেওঁলোক উগ্ৰ আছিল যদিও অধ্যয়নৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ প্ৰবল ধাউতি আছিল।
এটা কথাত তেওঁ স্পষ্ট আছিল, কাৰণ সেইটো তেওঁৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। মানুহবোৰে হিন্দু দেৱ-দেৱীসকলক পূজা কৰিছিল আৰু বুদ্ধৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ কোনো বিশ্বাস নাছিল। তেওঁ উল্লেখ কৰিছিল যে সমগ্ৰ ৰাজ্যখনত এশটামান দেৱালয় আছিল যদিও এটাও বৌদ্ধ মঠ নিৰ্মাণ কৰা হোৱা নাছিল। এজন নিষ্ঠাৱান বৌদ্ধ ভিক্ষুৱে এখন সম্পূৰ্ণ অবৌদ্ধ দেশৰ বিষয়ে অঁকা এইখনেই আছিল এক চিত্ৰ। তেওঁৰ এই সততাৰ বাবেই বিৱৰণটো ইমান মূল্যৱান। ৰজাৰ বিষয়ে ভিক্ষুজনে বৰ আন্তৰিকতাৰে লিখিছিল। ভাস্কৰৱৰ্মন বিদ্যাৰ অনুৰাগী আছিল আৰু ৰজাক অনুকৰণ কৰিয়েই প্ৰজাসকলেও অধ্যয়ন কৰিছিল। এনে এখন ৰাজসভাই দূৰ-দূৰণিৰ পৰা প্ৰতিভাশালী লোকসকলক আকৰ্ষণ কৰিছিল। বুদ্ধৰ প্ৰতি তেওঁৰ কোনো বিশ্বাস নাছিল যদিও তেওঁ এই জ্ঞানী ভিক্ষুজনক অতি সন্মান কৰিছিল। এই পাৰস্পৰিক সন্মানেই আছিল তেওঁলোকৰ সাক্ষাৎকাৰৰ প্ৰকৃত শীৰ্ষবিন্দু। তেওঁলোকৰ আলোচনাবোৰত ৰজাই তীৰ্থযাত্ৰীজনক তেওঁৰ দূৰৈৰ দেশখনৰ বিষয়ে নানা প্ৰশ্ন সুধিছিল। ৰজাই কৈছিল যে চীনা সম্ৰাটৰ গুণানুকীৰ্তন গীত ভাৰততো গোৱা হয়। তেওঁ হেনো বহু দিন ধৰি পূবলৈ চাই সেই দেশখন চোৱাৰ হেঁপাহ পুহি ৰাখিছিল, কিন্তু মাজত থকা পৰ্বত আৰু নদীবোৰ আছিল এক প্ৰাচীসদৃশ।
প্ৰস্থান, আৰু এৰি যোৱা অমূল্য বিৱৰণ
তেওঁলোকে একেলগে কটোৱা সময় আছিল বৰ চমু, কাৰণ তাৰ পিছতেই ৰজালৈ আহিছিল এক ডাঙৰ আমন্ত্ৰণ। উত্তৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক তথা মিত্ৰৰজা কনৌজৰ হৰ্ষবৰ্ধনে বংগৰ সীমান্তৰ ওচৰত এক বিশাল দানসত্ৰৰ আয়োজন কৰি, তাত উপস্থিত থাকিবলৈ ভাস্কৰৱৰ্মনক মাতি পঠিয়াইছিল। ভাস্কৰৱৰ্মনে নিজৰ অতিথি হিউৱেন চাঙক এৰি যাবলৈ মান্তি নহ'ল। সেয়েহে দুয়ো একেলগে পশ্চিমলৈ যাত্ৰা কৰিলে। পশ্চিমলৈ যোৱা পথত অসমৰ ৰজা আৰু চীনা ভিক্ষুজনৰ এই যাত্ৰায়েই আছিল কাহিনীটোৰ শেষ দৃশ্য। তেওঁলোকৰ এই সাক্ষাতে কোনো স্মৃতিসৌধ এৰি থৈ যোৱা নাছিল, এৰি থৈ গৈছিল এক বিৱৰণ, আৰু সেই বিৱৰণ সঁচাকৈয়ে অমূল্য। সপ্তম শতিকাত অসমে কিংবদন্তিৰ পৰা ওলাই আহি লিখিত ইতিহাসত ভৰি দিছিল। তাহানিৰ কামৰূপ আছিল এখন সুসংগঠিত, জলসিঞ্চিত আৰু সমৃদ্ধিশালী ৰাজ্য, যাৰ ধৰ্মীয় জীৱন হিন্দু দেৱ-দেৱীক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই গঢ় লৈ উঠিছিল। গঙ্গা উপত্যকাৰ মহাশক্তিধৰ ৰাজ্যসমূহৰ বাবেও কামৰূপ আছিল গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ইয়াৰ ৰজা আছিল কনৌজৰ সম্ৰাটৰ সমকক্ষ।
