তলাতল ঘৰ হৈছে আহোম ৰাজ্যই সজা আটাইতকৈ ডাঙৰ অট্টালিকা। ই ৰংপুৰত (আজিৰ শিৱসাগৰত) থকা এটা বহুমহলীয়া ৰাজকীয় দুৰ্গ। ই একেধাৰে ৰাজপ্ৰাসাদ, প্ৰশাসনৰ আসন আৰু দুৰ্গ আছিল। মাটিৰ ওপৰত যিমান বিখ্যাত, মাটিৰ তলত থকা অংশৰ বাবেও সিমানেই বিখ্যাত। নামটোৱেই কয়, তলা-তল মানে তলৰ মহলা। ই দৃশ্যমান প্ৰাসাদৰ তলত চলা ভূগৰ্ভস্থ মহলা আৰু সুৰংগলৈ ইংগিত কৰে। টিকি থকা আন যিকোনো গাঁথনিতকৈ বেছি, ই দেখুৱায় যে ৰাজ্যৰ উচ্চতাত এজন আহোম স্বৰ্গদেউৱে কেনেকৈ বাস কৰিছিল আৰু শাসন চলাইছিল।
ৰংপুৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ-দুৰ্গ
তলাতল ঘৰ সেই বছৰবোৰৰ, যেতিয়া ৰংপুৰ আহোম ৰাজধানী হৈ পৰিছিল। ই এটা অভিযানতে নহয়, স্তৰে স্তৰে গঢ় লৈ উঠিছিল। পৰম্পৰাই দুৰ্গটোৰ আৰম্ভণি স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰ সিংহৰ দিনত বুলি কয়, যিগৰাকীয়ে ১৬৯৬ৰ পৰা ১৭১৪লৈ ৰাজত্ব কৰিছিল। প্ৰায় ১৭০৭ত তেওঁ জীৱন্ত ৰাজসভা গড়গাঁৱৰ পৰা ইয়ালৈ তুলি নিছিল আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ-দুৰ্গৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। মান্য বিৱৰণ অনুসৰি নতুন ৰাজধানী সজাবলৈ তেওঁ কোচবিহাৰৰ পৰা ঘনশ্যাম নামৰ এজন স্থপতি আনিছিল। পিছত তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী ৰাজেশ্বৰ সিংহই, যিগৰাকীয়ে ১৭৫১ৰ পৰা ১৭৬৯লৈ ৰাজত্ব কৰিছিল, ইয়াক ইটাৰে পুনৰ সজাই প্ৰায় ১৭৬৫ত সম্পূৰ্ণ কৰিছিল আৰু মাটিৰ তলৰ মহলা যোগ দিছিল, যাৰ বাবেই দুৰ্গটোৱে এই নাম পাইছে। সেই কাম সেই একেই নিৰ্মাণ যুগৰ অংশ য'ত ৰংঘৰ আৰু শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ মন্দিৰসমূহ গঢ় লৈ উঠিছিল, সেই সমৃদ্ধিৰ কথা শিলৰ ৰাজধানীত কোৱা হৈছে। যিটো এক ৰাজকীয় বাসগৃহ হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল, মহলাৰ পিছত মহলা হৈ বাসগৃহ, ভঁৰাল, অস্ত্ৰাগাৰ আৰু সেনাছাউনি একে চালৰ তলত হৈ পৰিল।
ইয়াক যুদ্ধৰ বাবে সুসংগঠিত এখন ৰাজ্যৰ স্থাপত্য বুলিয়েই বুজিব লাগে। পলায়নৰ বাট, সুৰক্ষিত গাঁথনি আৰু একে ঠাইতে থকা ৰাজসভা আৰু অস্ত্ৰাগাৰে প্ৰাসাদটোকে এক দুৰ্গলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি তুলিছে। এনে গড় আৰু মাটিৰ বান্ধেৰেই আহোমসকলে মাটিৰ যুদ্ধ কৰিছিল, যাৰ কথা সেনা আৰু নৌবাহিনীত কোৱা হৈছে। এনে দুৰ্গত থকা ৰাজসভাৰ পৰাই আহোমসকলে সেই সৈন্য সমবেত কৰিছিল যিয়ে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত মোগলসকলক নিৰ্ণায়কভাৱে পৰাস্ত কৰিছিল। সেই অভিযানৰ নিৰ্ণায়ক ৰাতিৰ কথা তলৰ কাহিনীত দাঙি ধৰা হৈছে।
মাটিৰ ওপৰৰ আৰু তলৰ মহলা
এই দুৰ্গে ওপৰৰ মহলাক মাটিৰ তলত সজোৱা কোঠা আৰু সুৰংগৰ সৈতে জোৰা মাৰিছে। প্ৰচলিত বিৱৰণত মুঠ সাতটা মহলা, মাটিৰ ওপৰত চাৰিটা আৰু মাটিৰ তলত তিনিটা। সেই তলৰ মহলাবোৰেই স্মাৰকটোক নাম দিছে।
বাহিৰত গম্বুজযুক্ত মণ্ডপ আৰু চালযুক্ত খণ্ডবোৰ তলৰ মহলাৰ ওপৰত বহিছে, যিবোৰ খাঁজ কটা, ঢৌ খেলোৱা খিলানে মুকলি কৰিছে। সেই খিলানৰ আকৃতি পশ্চিমৰ মোগল নিৰ্মাণৰ পৰা আহিছে, আহোমসকলে ব্ৰহ্মপুত্ৰত যুগ যুগ ধৰি যুঁজা সাম্ৰাজ্যৰ স্থাপত্য। ইয়াত সেয়া ৰংপুৰৰ পাতল আহোম ইটাত উঠাইছে, ৰাজমিস্ত্ৰীসকলৰ থলুৱা জৈৱিক কৰালেৰে গঁথা। পৰম্পৰা অনুসৰি সেই কৰাল চাউলৰ আঠা, কণী আৰু অন্যান্য বান্ধক দ্ৰব্যৰ মিশ্ৰণ, ৰাজধানীৰ ইটাকামত প্ৰচলিত একেই কলা। ভিতৰত কোঠাবোৰ নলী-আকৃতিৰ খিলানৰ তলত বন্ধ। দেৱাল শাৰী শাৰী খিলানযুক্ত কুলুঙিৰে ভৰা, কাম কৰা প্ৰাসাদত চাকি আৰু বস্তু থোৱাৰ বাবে। দুৱাৰবোৰ একে শাৰীত চলিছে, এটা খিলানে পৰৱৰ্তীটোক এটা শাখাৰ মাজেৰে আৱৰি ধৰে। এতিয়াও ছাল থকা দেৱালত ৰাজসভাৰ অলংকাৰ, কুলুঙিৰ চাৰিওফালে ফুলৰ কাৰুকাৰ্য আৰু অগভীৰ উৎকীৰ্ণত কটা চিকাৰৰ দৃশ্য।
তলাতল ঘৰে এখন কাম কৰা ৰাজদৰবাৰৰ সঁজুলি ধৰিছিল, ঘৰুৱা জীৱন, প্ৰশাসন আৰু সেনাছাউনি। নাম থকা কোঠাবোৰে সেই দৰবাৰ কেনেকৈ চলিছিল সেয়া এতিয়াও দেখুৱায়। মন্ত্ৰণাঘৰ আছিল পৰামৰ্শ সভাগৃহ। ওচৰতে আছিল বৰচৰা সভাঘৰ আৰু উত্তৰ শাখাৰ অষ্টভুজীয়া প্ৰাৰ্থনা কোঠা। চৌহদৰ সিফালে অসমীয়া দোচলা আকৃতিত সজা গোলা ঘৰ আছিল ৰাজ্যৰ বৰুদ আৰু গুলীবোৰ সাঁচি থোৱা, সেনা আৰু নৌবাহিনীৰ অস্ত্ৰাগাৰ। তলৰ মহলা ভঁৰাল আৰু ঘোঁৰাশালৰ বাবে আছিল, আৰু কেতিয়াও বাহিৰলৈ বাট নোহোৱাকৈ নাথাকিবলৈ শিকা এখন ৰাজসভাৰ সুৰক্ষাৰ বাবেও।
এক দৃঢ় পৰম্পৰাই কয় যে দুৰ্গৰ পৰা দুটা সুৰংগ ওলাই গৈছিল। চুটিটো দিখৌৰ পাৰলৈ প্ৰায় তিনি কিলোমিটাৰ বুলি কোৱা হয়। দীঘলটো গড়গাঁৱৰ পুৰণি প্ৰাসাদলৈ প্ৰায় ষোল্ল কিলোমিটাৰ বুলি কোৱা হয়। দুয়োটাই অৱৰোধৰ সময়ত পলায়নৰ বাট হিচাপে খন্দা হৈছিল। দীঘল সুৰংগবোৰ ইতিহাসবিদসকলে সাৱধানে বিচাৰ কৰে। ২০১৫ চনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণে আই আই টি কানপুৰৰ সৈতে চলোৱা ভূগৰ্ভ ৰাডাৰ জৰীপত সেইবোৰৰ চিন পোৱা নগ’ল। জৰীপ আৰু খন্দনে কিন্তু নিশ্চিত কৰিলে খিলানযুক্ত ভূগৰ্ভস্থ কোঠাবোৰ, য’ত পানী ওলাই যোৱা আৰু বতাহ চলাচলৰ ব্যৱস্থা আছিল, যাতে সেমেকা, বানপ্ৰৱণ দেশত ভঁৰাল আৰু ঘোঁৰাশাল বৰ্তি থাকে। এয়া স্থাপত্যৰ লগতে প্ৰকৌশলৰো কাম। আন মহান আহোম কামৰ দৰেই ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ শ্ৰম পৰিছিল পাইক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত, সেই বাধ্যতামূলক সেৱাই ৰাজ্যৰ ৰাজমিস্ত্ৰী, ইটা-সজীয়া আৰু ভাৰবাহক যোগাইছিল। দৰ্শকে চাব নোৱাৰাখিনিও কাহিনীৰ অংশ। ওপৰৰ মহলাবোৰ আংশিকভাৱে কাঠৰ লগতে ইটাৰে সজা আছিল। মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ, মানৰ আক্ৰমণ আৰু ব্ৰিটিছ দখলৰ কালত সেই মহলাৰ বেছিভাগ অংগ ধ্বংস হয়। কেইটামান কোঠাহে ৰৈছে। ঔপনিৱেশিক কালত ব্ৰিটিছসকলে তলৰ মহলাবোৰো বন্ধ কৰি পুতি দিছিল। সেয়েহে আজি দৰ্শকে তলাতললৈ নামি যাব নোৱাৰে। যি ৰৈছে, অসম্পূৰ্ণ হ’লেও, আহোম লৌকিক নিৰ্মাণৰ আটাইতকৈ সম্পূৰ্ণ ছবি। ই মন্দিৰ বা সমাধি নহয়, ইটাৰে গঢ়া এখন ৰাজ্যৰ শাসনৰ আক্ষৰিক যন্ত্ৰ।
ভ্ৰমণ
তলাতল ঘৰ উজনি অসমৰ শিৱসাগৰ চহৰৰ দাঁতিৰ ৰংপুৰত। ইয়াক সাধাৰণতে ৰংঘৰ, গড়গাঁৱৰ কাৰেং ঘৰ আৰু তিনিটা মন্দিৰযুক্ত শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ সৈতে একেটা পৰিক্ৰমাতে চোৱা হয়। এদিনতে আহোম ৰাজধানী চোৱাৰ সেয়াই স্বাভাৱিক পথ। ই এক সংৰক্ষিত ঐতিহ্যস্থল হিচাপে মুকলি। নৱেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চলৈ চেঁচা শুকান মাহবোৰেই দুৰ্গটো খোজকাঢ়ি চাবলৈ আটাইতকৈ আৰামদায়ক। তেতিয়া বাৰিষাৰ গৰম আৰু ওখ পানী নাথাকে, আৰু ৰক্ষা পৰা ওপৰৰ কোঠা আৰু সুৰংগৰ বন্ধ মুখবোৰ চাব পৰা যায়।