সপ্তদশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে আহোম ৰাজ্যই উজনি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত চাৰিশ বছৰৰো অধিক কাল ধৰি শাসন চলাই আছিল। পিছে এইবাৰ তেওঁলোকৰ সন্মুখত থিয় দিলেহি পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যখনে। ঔৰংগজেৱৰ অধীনত মোগলে সমগ্ৰ উপমহাদেশখন প্ৰায় নিজৰ হাতৰ মুঠিলৈ আনিছিল, আৰু এতিয়া তেওঁলোকৰ চকু পৰিছিল এই উপত্যকাৰ ওপৰত। ১৬৭১ চনৰ বসন্ত কালত গুৱাহাটীৰ সমীপত লুইতৰ বুকুত দুয়োপক্ষৰ এই সংঘৰ্ষই চূড়ান্ত ৰূপ লয়। সমগ্ৰ যুদ্ধখনৰ ভাগ্য নিৰ্ভৰ কৰিছিল মৃত্যুৰ ক্ষণ গণা এজন সেনাপতিৰ ওপৰত, তেওঁ আছিল লাচিত বৰফুকন। পানীৰ সোঁতত উটি যাবলৈ ধৰা এখন ৰাজ্যক ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ ৰোগশয্যাৰ পৰাই উঠি আহিছিল।
নদীৰ দুৱাৰমুখত মোগল সাম্ৰাজ্য
মোগলে ইয়াৰ পূৰ্বেও অসম দখলৰ চেষ্টা চলাইছিল, কিন্তু কেতিয়াও নিজৰ দখলত ৰাখিব পৰা নাছিল। তেওঁলোকে ৰাজ্যৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহি ৰাজধানী জ্বলাই দি একোখন সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰে, আৰু তাৰ পাছত বানপানী, ৰোগ-ব্যাধি আৰু আহোমৰ দীঘলীয়া প্ৰতিৰোধৰ সন্মুখত তিষ্ঠিব নোৱাৰি সকলো হেৰুৱাই পেলায়। ১৬৬২ চনত ঔৰংগজেৱৰ বংগৰ সুবাদাৰ মীৰ জুমলাই আটাইতকৈ দূৰলৈকে আগবাঢ়ি আহিছিল। তেওঁ আহোমৰ ৰাজধানী গড়গাঁও দখল কৰে আৰু স্বৰ্গদেউ জয়ধ্বজ সিংহক পাহাৰলৈ পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। ঘিলাঝাৰীঘাটৰ সন্ধিৰ চৰ্ত অনুসৰি আহোমে গুৱাহাটী এৰি দিবলগীয়া হয় আৰু এক বৃহৎ পৰিমাণৰ ক্ষতিপূৰণ ভৰিবলগীয়া হয়। সেই দখল ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ পথত কেনেকৈ ভাঙি পৰিছিল, আৰু সন্ধি উপভোগ কৰিবলৈ পোৱাৰ আগতে মীৰ জুমলাৰ মৃত্যু কেনেকৈ হৈছিল, সেয়া তলৰ আখ্যানত কোৱা হৈছে।
মীৰ জুমলাৰ পশ্চাদপসৰণ
১৬৬২ চনত ঔৰংগজেৱৰ শ্ৰেষ্ঠ সেনাপতিয়ে জনশূন্য আহোম ৰাজধানী দখল কৰি অসম জয় কৰিলে বুলি ভাবিছিল, যেতিয়ালৈকে বাৰিষা, বান আৰু জ্বৰে তেওঁৰ বাহিনী নিঃশেষ কৰি পেলোৱা নাছিল।
মীৰ জুমলাৰ মৃত্যুৰ পাছতো সন্ধিখন থাকি গ’ল। গুৱাহাটী এতিয়াও মোগলৰ হাতত আছিল, আৰু ঘিলাঝাৰীঘাটৰ লাজ এতিয়াও ৰাজ্যৰ বুকুত আছিল। পৰৱৰ্তী স্বৰ্গদেউ চক্ৰধ্বজ সিংহই সেই সন্ধি ভাঙি পেলোৱাৰ সংকল্প ল’লে। তেওঁ ঘোষণা কৰিলে যে বিদেশী শক্তিৰ অধীন হৈ থকাতকৈ মৃত্যুবৰণ কৰাই শ্ৰেয়। তেওঁৰ অধীনত আতন বুঢ়াগোহাঁইয়ে সন্ধিয়ে হেৰুওৱাখিনি উভতাই আনিবলৈ সৈন্য আৰু নৌবহৰ পুনৰ গঢ়ি তুলিলে। ১৬৬৭ চনত সেই সংকল্প নদীলৈ নামি আহিল। পশ্চিম সীমান্তৰ শাসক লাচিত বৰফুকনে গুৱাহাটী পুনৰুদ্ধাৰ কৰে আৰু তাত থকা মোগল বিষয়াজনক খেদি পঠায়। গুৱাহাটী আছিল উজনি অসমলৈ সোমোৱা দুৱাৰমুখ, য’ত নদীখন যথেষ্ট ঠেক হৈ পৰে। যিয়ে নদীৰ দুয়োটা পাৰ নিজৰ দখলত ৰাখিব পাৰে, সিয়ে উজনি উপত্যকাৰ দুৱাৰখনো নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে। সেই বছৰৰ এটা বিজয়-স্তম্ভ আজিও শুক্ৰেশ্বৰৰ পাৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষত ৰৈছে। তাত তেওঁক নামজনি বৰফুকন, মোমাই তামুলিৰ পুত্ৰ, যৱনৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধৰ বিজয়ী বুলি নাম লোৱা হৈছে।
ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত ঔৰংগজেৱে তেওঁৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ সেনাপতি আম্বেৰৰ ৰাজপুত কোঁৱৰ ৰাম সিংহক পঠিয়ায়। ৰাম সিংহই ১৬৬৭ চনৰ শেষৰ ফালে দিল্লী এৰিছিল। অসমৰ সীমান্তৰ ৰংগামাটিলৈ তেওঁ কেৱল ১৬৬৯ চনৰ আৰম্ভণিতেহে আহিল, সমসাময়িক তথ্যই বিশাল বুলি গণ্য কৰা এক বাহিনী লৈ। তাত আছিল নিজৰ অশ্বাৰোহী সেনাৰ এটা মূল দল, তাৰ ওপৰত হাজাৰ হাজাৰ পদাতিক, প্ৰায় ওঠৰ হাজাৰ অশ্বাৰোহী, কোঁচ ধনুৰ্ধৰ আৰু ঢালধাৰী সেনা, যুদ্ধৰ নাও আৰু গধুৰ কামান। সৈন্যবলৰ দিশৰ পৰা এই যুঁজ আছিল একেবাৰে অসমান। মোগলৰ তুলনাত আহোমৰ সৈন্য সংখ্যা আছিল অতি নগণ্য, আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ দৰে গধুৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰও তেওঁলোকৰ নাছিল। কিন্তু তেওঁলোকৰ আছিল গুৱাহাটীৰ নদীৰ দুৱাৰমুখ। লাচিতে সেই দুৱাৰখন অসমান মাটিত আৰু পানীত ধৰি ৰাখিবলৈ মনস্থ কৰিছিল, য’ত সাম্ৰাজ্যিক অশ্বাৰোহীয়ে যুদ্ধৰ ভাগ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে। সেই যুদ্ধৰ শেষ ৰণ ১৬৭১ চনৰ মাৰ্চতহে। তাৰ আগৰ প্ৰায় দুবছৰ ৰাম সিংহৰ বাহিনীয়ে উপত্যকাৰ দুৱাৰমুখত বহি মাটি, কূটনীতি আৰু শেষত পানীৰে সেই দুৱাৰ খুলিবলৈ চেষ্টা কৰি থাকিল।
নদীৰ বুকুত সেই ৰাতি
সেই দীঘলীয়া যুদ্ধত আহোমে পানী এৰি এবাৰ মূল্য ভৰিবলগীয়া হৈছিল। ১৬৬৯ চনৰ আগষ্টত তেওঁলোক নদীৰ উত্তৰ পাৰৰ আলাবৈৰ মুকলি পথাৰলৈ টানি অনা হৈছিল, মোগলে বিচৰা সেই সন্মুখ সমৰলৈ। ৰাম সিংহৰ ৰাজপুত অশ্বাৰোহীয়ে এটা দুপৰীয়াৰ ভিতৰতে তেওঁলোকক কচুকটা দিলে। পৰম্পৰাই আহোমৰ মৃতকৰ সংখ্যা হাজাৰ হাজাৰ বুলি গণে। আলাবৈৰ পাছত লাচিতে আৰম্ভণিৰে পৰা বাছি লোৱা যুদ্ধক্ষেত্ৰটোৱেই আৰু কঠোৰভাৱে ধৰি ৰাখিলে। তেওঁ নদীৰ পাৰ মাটিৰ গড়ৰ আঁৰত ধৰি ৰাখিলে, আৰু নৌবহৰক উত্তৰ পাৰৰ অশ্বক্লান্ত মন্দিৰৰ পাহাৰ, দক্ষিণ পাৰৰ নীলাচল আৰু সোঁতৰ মাজত থিয় উমানন্দৰ শিলাৰ মাজৰ ঠেক জলভাগত ধৰি ৰাখিলে। গুৱাহাটীত দীঘলীপুখুৰীৰ দীঘল পুখুৰীটোৱে নগৰ আৰু নৌবহৰৰ মাজৰ সংযোগ ধৰি ৰাখিছিল। পৰম্পৰা অনুসৰি সেই সময়ত ই নদীৰ সৈতে জোৰা আছিল, আৰু যুদ্ধৰ নাওবোৰৰ নৌঘাট হিচাপে কাম কৰিছিল।
১৬৭১ চনৰ মাৰ্চৰ মাজভাগত ৰাম সিংহই নদীৰ যুদ্ধখন আৰম্ভ কৰি আনিলে। উপত্যকাৰ স্বাধীনতাৰ ভাগ্য সেই ৰণৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰিত। তেতিয়ালৈকে চক্ৰধ্বজৰ মৃত্যু হৈছিল, আৰু তেওঁৰ ভায়েক উদয়াদিত্য সিংহ সিংহাসনত বহিছিল। গুৱাহাটী ভাঙিবলৈ নতুন মোগল ৰণ-নাও আৰু সাম্ৰাজ্যিক নৌ-সেনাপতি মুন্নৱৰ খাঁ উজাই আহিছিল। নদীৰ ঠেক অংশত দীঘলীয়া স্থিতাৱস্থাৰ শেষ আহিল শৰাইঘাটত। তেতিয়া লাচিত মৃত্যুৰ ক্ষণ গণা ৰোগত। তেওঁ থিয় হ’বলৈকো কষ্ট, আৰু নিজৰ গড়ৰ দুৱাৰমুখৰ পৰাই যুদ্ধৰ আৰম্ভণি চাই আছিল। মোগলৰ নৌ-বহৰ যেতিয়া আন্ধাৰুবালিৰ বালিচৰৰ ফালে আগবাঢ়ি আহিল, তেতিয়া আহোম নাৱৰীয়াসকলৰ মনোবল ভাঙি পৰিল। নৌ-বহৰৰ এটা অংশ পানীৰ সোঁতত ভটিয়াই যাবলৈ ধৰিলে। বছৰ বছৰ ধৰি লাচিতে ধৰি ৰখা দুৱাৰমুখখন মুকলি হ’বলৈ ওলাল। নদীৰ প্ৰতিৰক্ষা ধৰি থাকিব নে ভাঙিব সেই মুহূৰ্তটোৱেই আছিল প্ৰকৃত কথা। তেওঁ গড়ৰ ভিতৰত শুই শুই ৰাজ্যখনৰ পতন চাই নাথাকিল। তেওঁ নাও সাজু কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে আৰু খৰঙীৰ নাদাই নামৰ মানুহজনক তেওঁক কোলাত তুলি নি নাৱত বহুৱাই দিবলৈ ক’লে। তেওঁ লগত মাত্ৰ ছখন যুদ্ধৰ নাও লৈ আগবাঢ়িল। বুৰঞ্জীৰ বিৱৰণ অনুসৰি তেওঁ পিছুৱাই যোৱা সৈন্যসকলৰ মাজলৈ সোমাই গৈ তেওঁলোকক তিৰস্কাৰ কৰি পুনৰ বঠালৈ ঘূৰাই আনিলে, আনকি ভয়াতুৰ নাৱৰীয়া কিছুমানক পানীলৈকো ঠেলি দিলে। পলাই যাবলৈ ধৰা মানুহবোৰক তেওঁ সেই প্ৰশ্ন সুধিলে, যিটো অসমীয়াই আজিও আওৰায়। স্বৰ্গদেৱে শত্ৰুৰ সৈতে যুঁজিবলৈ প্ৰজাৰ দায়িত্ব লাচিতৰ হাতত দিছে। এতিয়া তেওঁ সেই দায়িত্ব এৰি গৃহলৈ, তিৰোতা আৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ কাষলৈ ঘূৰি যাবনে? লাচিতে নিজেই সেই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিলে। তেওঁ নিজৰ ছখন নাও পোনে পোনে মোগল নৌ-বহৰৰ দিশে চলাই নিলে।
সেনাপতিৰ সাহস দেখি পিছুৱাই যোৱা সৈন্যসকল পুনৰ ঘূৰি আহিল আৰু তেওঁৰ পাছে পাছে আগবাঢ়িল। সমগ্ৰ নৌ-বহৰ পুনৰ একগোট হ’ল। কামাখ্যা পাহাৰৰ বিপৰীতে উত্তৰ পাৰৰ আমৰাজুলিৰ সমীপৰ ঠেক জলভাগত আহোমৰ নাওবোৰে মোগলৰ বৃহৎ জাহাজবোৰক চাৰিওফালৰ পৰা ঘেৰি ধৰিলে। শত্ৰুক আগফাল আৰু পাছফালৰ পৰা আৱদ্ধ কৰিবলৈ তেওঁলোকে নিজৰ নাওবোৰেৰেই নদীৰ পথ ভেটি ধৰিলে। ভিৰৰ মাজত লৰচৰ কৰিব নোৱাৰা মোগলৰ জাহাজবোৰত আহোম সেনাই খুন্দা মাৰি উঠি গ’ল। ইটাখুলি, কামাখ্যা আৰু অশ্বক্লান্তৰ মাজৰ ত্ৰিভুজাকৃতিৰ জলভাগ মানুহ আৰু নাৱেৰে এনেদৰে ভৰি পৰিল যে তাত বঠা মাৰিবলৈকো অকণো ঠাই নোহোৱা হ’ল। তাৰ পাছতে হুক্কা হুপি বহি থকা মুন্নৱৰ খাঁক পাছফালৰ পৰা গুলীয়াই হত্যা কৰা হ’ল। সেনাপতিক হেৰুৱাই মোগল নৌ-বহৰৰ মাজত তীব্ৰ বিশৃংখলতাৰ সৃষ্টি হ’ল। পানীৰ সোঁতত মোগলৰ জাহাজবোৰ ছত্ৰভংগ দিলে। তাৰ পাছত আহিল ৰাম সিংহৰ উভতি যোৱা মুহূৰ্ত। আহোমে পৰাজিত বাহিনীক পশ্চিমে মানাহলৈকে, পুৰণি সীমালৈ ঠেলি নিলে। ৰাম সিংহই ১৬৭১ চনৰ এপ্ৰিলৰ আৰম্ভণিতে কামৰূপ এৰি ৰংগামাটিলৈ গুচি গ’ল আৰু উভতি নাহিল। পৰম্পৰাই সেই উভতি যোৱাৰ কথা এটা প্ৰতিবেদনত সাঁচি ৰাখিছে, যিটো তেওঁ সম্ৰাটলৈ পঠোৱা বুলি কোৱা হয়। প্ৰতিবেদন অনুসৰি তেওঁ এনে এখন দেশৰ সৈন্যক যুঁজিছিল যি পানীক নিজৰ অস্ত্ৰ ৰূপে জানে। সেই প্ৰতিবেদনৰ প্ৰতিটো শব্দ শুদ্ধ হয় নে নহয় সেয়া নোহোৱাকৈও অৰ্থটো ৰৈ গ’ল। লুইতৰ বুকুৰ এই যুদ্ধৰ মূল্য দুয়োপক্ষৰ বাবেই আছিল অতি গধুৰ। মোগলে তিনিজন উচ্চপদস্থ অভিজাত আৰু ডুবি মৰা আৰু জাহাজত নিহতসকলৰ উপৰি প্ৰায় চাৰি হাজাৰ সৈন্য হেৰুৱালে। আলাবৈ মনত ৰাখি লাচিতে পৰাজিত নৌ-বহৰক মুকলি মাটিলৈ খেদি নগ’ল, কিয়নো তালৈ গ’লে অশ্বাৰোহীয়ে পুনৰ ঘূৰি ধৰিব পাৰে। যি একমাত্ৰ উপায়েৰে যুদ্ধখন জিকিব পৰা গ’লহেঁতেন, তেওঁ সেই উপায়েৰেই বিজয় সাব্যস্ত কৰিলে।
নদীৰ পাছত
মোগলৰ সৈতে হোৱা দীঘলীয়া সংঘৰ্ষৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধিক্ষণ আছিল শৰাইঘাটৰ ৰণ। অৱশ্যে ইয়াৰ পাছতো গুৱাহাটীৰ অধিকাৰ আৰু এবাৰ সলনি হৈছিল। ১৬৭৯ চনত লালুকসোলা বৰফুকনৰ বিশ্বাসঘাটকতাৰ ফলত গুৱাহাটী বিনা যুদ্ধৰে মোগলৰ হাতলৈ যায়। কিন্তু ১৬৮২ চনৰ ইটাখুলিৰ ৰণত, বৰ্তমান শুক্ৰেশ্বৰ মন্দিৰ অৱস্থিত সেই পাহাৰতে, গদাধৰ সিংহৰ নামত যুঁজা বাহিনীয়ে গুৱাহাটীক চিৰদিনৰ বাবে পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। তাৰ পাছৰে পৰা আহোম ৰাজত্বৰ অন্তিম সময়লৈকে মানাহ নদীয়েই অসমৰ পশ্চিম সীমা হৈ ৰ’ল।
লাচিত বিজয়ৰ পাছত বেছি দিন জীয়াই নাথাকিল। ১৬৭২ চনৰ এপ্ৰিল মাহত কলিয়াবৰত তেওঁৰ মৃত্যু হয়, যুদ্ধৰ প্ৰায় এবছৰ পাছত। টাই-আহোমসকলে তেওঁক যোৰহাটৰ ওচৰৰ মেলেংত এটা মৈদামৰ তলত সমাধিস্থ কৰে। আজি তেওঁ অসমীয়া জাতিৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ সন্মানীয় বীৰ সৈনিক। প্ৰতি বছৰে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা একাডেমীৰ পৰা উত্তীৰ্ণ হোৱা শ্ৰেষ্ঠ কেডেটজনক তেওঁৰ স্মৃতিত লাচিত বৰফুকন সোণৰ পদক প্ৰদান কৰা হয়। গুৱাহাটীত লাচিত ঘাটৰ মূৰ্তিয়ে সেই একেই নদীৰ অংশৰ ফালে মুখ কৰি আছে, যি অংশ তেওঁ এসময়ত ধৰি ৰাখিছিল।
