চৰাইদেউতেই আহোম ৰাজ্যৰ সূচনা হৈছিল আৰু ইয়াতেই স্বৰ্গদেউসকলক সমাধিস্থ কৰা হৈছিল। চুকাফায়ে স্থাপন কৰা এই প্ৰথম ৰাজধানীখন পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজবংশৰ সমাধিভূমিলৈ পৰিণত হয়। ই হৈ পৰে মৈদাম অৰ্থাৎ স্বৰ্গদেউ আৰু তেওঁলোকৰ ৰাণীসকলৰ বিশাল সমাধি-স্তূপেৰে ভৰা এক বিস্তীৰ্ণ ভূদৃশ্য। সকলো আহোম স্থানৰ ভিতৰত চৰাইদেউ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ। ২০২৪ চনৰ জুলাইত ৰাজকীয় মৈদামসমূহক ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাত Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty নামেৰে, সাংস্কৃতিক মাপকাঠি তিনি আৰু চাৰিৰ অধীনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। কেৱল সাংস্কৃতিক মাপকাঠিৰ ভিত্তিত এই স্বীকৃতি লাভ কৰা ই সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰথমটো স্থান।
প্ৰথমখন ৰাজধানী আৰু মৈদামৰ প্ৰান্তৰ
নামটো নিজেই টাই। চে-ৰাই-দৈ প্ৰচলিতভাৱে পাহাৰৰ ওপৰৰ উজ্জ্বল নগৰী বুলি পঢ়া হয়। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ মাজভাগত চুকাফায়ে নৱপ্ৰতিষ্ঠিত ৰাজ্যখনৰ ৰাজধানী হিচাপে চৰাইদেউ নিৰ্বাচন কৰিছিল। পৰম্পৰাই কয় যে সেই পাহাৰীয়া টিলা ইতিমধ্যে মৰাণ আৰু বৰাহীসকলৰ পৱিত্ৰ মাটি আছিল, যিসকলৰ মাজত তেওঁ বসতি কৰি বিয়া-বাৰু কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰশাসনিক ৰাজধানী প্ৰথমে গড়গাঁও আৰু তাৰ পিছত ৰংপুৰলৈ, আজিৰ শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তথাপিও ৰাজবংশটোৰ আদিভূমি হিচাপে চৰাইদেউৱে এক অনন্য ধৰ্মীয় মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিল। ইয়াৰে চাপৰ পাহাৰীয়া টিলাবোৰৰ ওপৰত ৰজাসকলে নিজৰ সমাধি নিৰ্মাণ কৰিবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছিল। সেয়েহে এখন সাধাৰণ নগৰতকৈও এই স্থান এক পৱিত্ৰ পিতৃভূমিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, সমগ্ৰ আহোম ৰাজত্বকালত ৰাজ্যখনৰ আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰ, যাক কোনো নিৰ্দিষ্ট অট্টালিকা নহয় বৰং পাহাৰীয়া টিলাৰ ওপৰত বিস্তৃত এখন সমাধিভূমি হিচাপেহে প্ৰকৃত অৰ্থত বুজিব পাৰি।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে মৈদামসমূহ, অৰ্থাৎ ৰাজবংশৰ প্ৰয়াত ব্যক্তিসকলৰ স্মৃতিত নিৰ্মাণ কৰা সেউজীয়া সমাধি-স্তূপবোৰ। ইয়ালৈ আহিলে দৰ্শকে মাত্ৰ এটা স্মাৰক দেখা নাপায়, বৰঞ্চ মৈদামেৰে ভৰি থকা এক বিস্তীৰ্ণ প্ৰান্তৰৰহে সন্মুখীন হয়। শিৱসাগৰ নগৰৰ পৰা পূৱ দিশে প্ৰায় ত্ৰিশ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত থকা চাপৰ পাহাৰীয়া টিলাবোৰৰ কাষে কাষে এইবোৰ শাৰী পাতি আছে। আটাইতকৈ বিশাল মৈদামবোৰ ঘাঁহনিয়ে ঢকা পিৰামিডৰ দৰে থিয় দি আছে। প্ৰতিটো মৈদামৰ তলৰ অংশ একোখন অষ্টভুজাকৃতিৰ চাপৰ দেৱালেৰে আগুৰা আৰু শিখৰত এটি সৰু মুকলি চতাল আছে। প্ৰাচীন কালৰ পৰিব্ৰাজকসকলেও ঠিক একেই ভাৱে এইবোৰৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। পাহাৰৰ পৰা মূৰ দাঙি উঠা এক বিস্ময়কৰ স্থাপত্য হিচাপে তেওঁলোকে এইবোৰ দেখিছিল। প্ৰবাদ অনুসৰি এসময়ত চৰাইদেউত ডেৰশৰো অধিক মৈদাম আছিল। বৰ্তমান ইয়াৰে প্ৰায় ত্ৰিশটামান মৈদামহে ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণ আৰু অসম ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব সঞ্চালকালয়ৰ যৌথ তত্ত্বাৱধানত আনুষ্ঠানিকভাৱে সংৰক্ষিত হৈ আছে। বাকীবোৰ জীৰ্ণ অৱস্থাত, বেদখলৰ কৱলত পৰি নাইবা খেতি-মাটি আৰু কালৰ গ্ৰাসত নিভৃতে হেৰাই গৈছে। ২০২৪ চনৰ স্বীকৃতিয়ে এতিয়াও অসংৰক্ষিত মৈদাম হেৰুওৱা এই স্থানলৈ নতুন সম্পদ আৰু মনোযোগ আনিছে। সংৰক্ষিত মূল অংশটোত খোজ কাঢ়িলে এনে লাগে যেন ৰাজবংশটোৱে যি ক্ৰমত তেওঁলোকক সমাধিস্থ কৰিছিল, ঠিক সেই ক্ৰমতে স্বৰ্গদেউ আৰু ৰাণীসকলৰ সমাধিৰ মাজেৰে বিচৰণ কৰা হৈছে। এই ৰাজকীয় সমাধিভূমিখন ৰাজকুমাৰ আৰু অমাত্যসকলৰ মৈদামৰ পৰা পৃথককৈ ৰখা হৈছিল। সেইবোৰ শিৱসাগৰৰ চাৰিওফালে আৰু যোৰহাট, ডিব্ৰুগড় লগতে গুৱাহাটীত সিঁচৰতি হৈ আছে।
মৈদামৰ ভিতৰত
বাহিৰৰ পৰা দেখা পোৱা প্ৰতিটো মৈদামৰ তলতে ধেনুভেৰীয়া ছাদযুক্ত একোটা সুন্দৰ কক্ষ আছে। প্ৰাৰম্ভিক শতিকাবোৰত এইবোৰ কাঠৰ খুঁটা আৰু ধোঁটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কটা শিল আৰু পোৰা ইটাৰে সজা হৈছিল। কেতিয়াবা এইবোৰ একাধিক মহলাৰো আছিল। মৃতকৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এই স্থাপত্যই মাটিৰ ওপৰত আহোমসকলে সজা ৰাজপ্ৰাসাদবোৰৰ বিশালতাকে মাটিৰ তলত প্ৰতিফলিত কৰে। ৰাজবংশটোৱে এই সমাধি-পৰম্পৰা পূবৰ টাই জগতৰ পৰা পাটকাই পাৰ হৈ লগত লৈ আহিছিল, যি ক্ৰমান্বয়ে স্থানীয় ৰীতি-নীতিৰ সৈতে মিলি গৈছিল। সেয়েহে মৈদামসমূহ ৰাজ্যখনৰ টাই-আহোম উৎসৰ সৈতে এক প্ৰত্যক্ষ ভৌতিক সংযোগ। টাই-আহোম ৰীতিৰ পূৰ্বপুৰুষ-পূজাৰ সৈতেও এইবোৰ ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
২০০০ চনৰ পৰা ২০০২ চনৰ ভিতৰত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণৰ গুৱাহাটী মণ্ডলে চলোৱা খনন-কাৰ্যৰ জৰিয়তে ২ নং মৈদামত এনে এটা কক্ষ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। এই কক্ষটো অষ্টাদশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধৰ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ই আছিল ইটাৰে নিৰ্মিত এটা কক্ষ, যি এখন অষ্টভুজাকৃতিৰ দেৱালেৰে আগুৰা আছিল আৰু পশ্চিম দিশৰ এখন ধেনুভেৰীয়া দুৱাৰেৰে ইয়াৰ ভিতৰলৈ সোমাব পৰা গৈছিল। অতীতৰ কোনো এক সময়ত ডকাইতে ইয়াত সিন্ধি কাটিছিল। তথাপিও ইয়াৰ ভিতৰত পাঁচজন মানুহৰ হাড়, হাতী, ম’ৰা আৰু ফুলৰ নক্সা খোদিত হাতী-দাঁতৰ অলংকাৰৰ টুকুৰা, কাঠৰ কাঠামৰ এখন শৰাই আৰু ৰাজকীয় আহোম প্ৰতীক-চিহ্ন থকা এখন হাতী-দাঁতৰ ফলি উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। এয়া আছিল স্তূপৰ তলত সোমাই থকা এজন মাত্ৰ শাসকৰ সমাধিস্থ জগত।
লুণ্ঠনো মৈদামবোৰৰ ইতিহাসৰে অংশ। ব্ৰিটিছ কালত ধনৰ বাবে মৈদামবোৰ পদ্ধতিগতভাৱে খোলা হৈছিল। স্থানীয় স্মৃতিত এতিয়াও বালি মৈদামৰ লুণ্ঠনৰ দৰে ঘটনা সেই ঔপনিৱেশিক চিকাৰৰ অংশ হিচাপে নাম লোৱা হয়। ডকাইতি আৰু খননৰ পাছত ২ নং মৈদামত যি ৰৈছে, সেয়া সেয়েহে এই সমাধিভূমিয়ে এসময়ত ধৰি ৰখাৰ এক অংশহে। ৰাজকীয় সমাধিবোৰৰ কালক্ৰম আৰু এতিয়াও খনন নকৰা মৈদামবোৰৰ ভিতৰৰ সামগ্ৰীসমূহ আহোম যুগৰ পুৰাতত্ত্বৰ এক অন্যতম প্ৰধান বিষয়। বৰ্তমানলৈকে খনন নোহোৱা মৈদামবোৰৰ সংৰক্ষণ প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাৰ বিষয় হৈ পৰিছে।
সমাধি-পৰম্পৰা
ৰাজকীয় সমাধিস্থকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত এক নিৰ্দিষ্ট ৰীতি-নীতি মানি চলা হৈছিল। এটা ৰাজকীয় মৈদাম নিৰ্মাণ কৰাটো এটা মন্দিৰ সজাৰ সমানেই বৃহৎ কৰ্মযজ্ঞ আছিল। ৰজাৰ নিৰ্মাণকাৰ্যৰ তদাৰক কৰা বিষয়া চাংৰুং ফুকনৰ বুৰঞ্জীত লিপিবদ্ধ থকা অনুসৰি, এটা ৰাজকীয় মৈদামৰ বাবে ১২,২৫,৪৬০ টা ইটা আৰু কেইবা দহ হাজাৰ কটা শিল সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। প্ৰয়াত স্বৰ্গদেউৰ নশ্বৰ দেহটো অতি গোপনে ৰখা এটা বাটেৰে ৰাজধানীৰ পৰা উলিয়াই অনা হৈছিল আৰু সমাধিস্থ কৰাৰ পূৰ্বে স্নান কৰোৱা হৈছিল। তেওঁ নিজৰ জীৱনকালত ব্যৱহাৰ কৰা সাজ-সঁজুলি আৰু পৰিচাৰকসকলৰ সৈতে চিৰনিদ্ৰাত শুই পৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজদৰবাৰত হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ পৰাৰ লগে লগে সমাধিৰ এই পৰম্পৰা লাহে লাহে দাহন প্ৰথালৈ সলনি হৈছিল। মৈদামবোৰ হৈছে সেই প্ৰাচীন ৰীতি-নীতিয়ে এৰি থৈ যোৱা নিদৰ্শন। সেই অনুষ্ঠানৰ সম্পূৰ্ণ আখ্যান তলত কোৱা হৈছে।
এজন আহোম ৰজাৰ শেষকৃত্য
ৰাতিৰ আন্ধাৰত এজন মৃত স্বৰ্গদেউৱে গোপনে ৰাজধানী ত্যাগ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ জীৱনকালৰ সকলো সমলৰ সৈতে তেওঁক মাটিৰ তলত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল।
ভ্ৰমণ
চৰাইদেউ উজনি অসমৰ চৰাইদেউ জিলাত অৱস্থিত। শিৱসাগৰ চহৰৰ পৰা পূৱ দিশে প্ৰায় ত্ৰিশ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত এক সংৰক্ষিত উদ্যান-ভূমিত এই মৈদামসমূহ অৱস্থিত, য’লৈ অতি সহজেই যাতায়াত কৰিব পাৰি। ইয়াক কেৱল ধ্বংসাৱশেষ নহয়, পিতৃভূমি হিচাপেহে চাওক। উজনি অসম ভ্ৰমণৰ সময়ত পুৰণি ৰাজধানীৰ অন্যান্য কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ লগতে চৰাইদেউ দৰ্শন কৰাটো এক স্বাভাৱিক পৰিক্ৰমা। এই ভ্ৰমণসূচীত শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ পাৰৰ মন্দিৰসমূহ, ৰংঘৰ আৰু ৰংপুৰত থকা তলাতল ঘৰৰ মাটিৰ তলৰ প্ৰাসাদ অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ পৰা কিছু দূৰতে পূৰ্বৰ ৰাজধানী গড়গাঁও অৱস্থিত। এনেদৰে ভ্ৰমণ কৰিলে প্ৰতিষ্ঠাকালীন সমাধিভূমি আৰু আহোমৰ স্বৰ্ণযুগৰ ৰাজধানী একেলগে দৰ্শন কৰাৰ সুযোগ পোৱা যায়। নৱেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহলৈকে খৰালি কালছোৱাই চৰাইদেউ ভ্ৰমণৰ বাবে আটাইতকৈ উত্তম সময়।
